Агроөнеркәсіптік:суды қайдан табамыз?

Қаза­қстан­ны агроө­нер­кәсіп­тік кешенін­де­гі су мәсе­лесі және оны шешу жолдары:

Қазір­гі таң­ның өзін­де су ресур­ста­ры­ны тап­шы­лы­ғы мәсе­лесі күн­нен күн­ге еле­улі мәсе­ле­лер­дің біріне айналуда.Біріккен Ұлт­тар Ұйы­мы­ның Азық-түлік және ауыл шару­а­шы­лы­ғы ұйы­мы деректеріне жүгін­сек, соңғы 20 жыл­да жан басы­на шаққан­дағы тұщы су қоры 20%-дан аста­мға азай­ған. Яғни бір адам тұты­на ала­тын жыл­дық тұщы су мөл­шерінің бес­тен бір бөлі­гі кемі­ген. Бұл ең алды­мен ауыл шару­а­шы­лы­ғы сала­сы­на тіке­лей әсерін тигі­зеді. Себебі бұл сала көп су мөл­шерін талап ете­ді және әлем­нің 70 пай­ыз суын қол­да­на­тын, әлем­де­гі суды ең көп тұты­ну­шы сала.

Қаза­қстан­дағы жағдай

Елі­міз­ге де бұл мәсе­ле қауіп төн­дір­мек. Елі­міз агроө­нер­кәсіп­тік кешен­мен бел­сен­ді айна­лы­сып, осы сала бойн­ша әлем­нің үздік­терінің қата­рын­да. Алай­да елі­міздің бір­та­лай бөлі­гі құрғақ неме­се жар­ты­лай құрғақ кли­мат­тық аймақта орна­ласқан. Сол себеп­ті елі­міздің егін­шілері суар­ма­лы егін шару­а­шы­лы­ғы­мен айна­лы­са­ды. Оның әсері­нен су тұты­нуы көп мөл­шер­де орын алып, жер­гілік­ті су қор­ла­ры­на деген тәу­ел­ділік бай­қа­ла­ды. Осы­лай­ша судың және су қор­ла­ры­ның тап­шы­лы­ғы ауыл шару­а­шы­лы­ғы­на айтар­лы­қтай қауіп төн­діреді. Әсіре­се елі­міздің оңтүстік өңір­лерін­де суар­ма­лы егін­шілік­ке тәу­ел­ділік өте жоғары.

Осы­дан келетін негіз­гі мәселелер:Су ресур­ста­ры­ның жетіс­пе­ушілі­гі, ескі ирри­га­ци­я­лық жүй­е­лер, кли­мат­тың өзге­руі (қуаң­шы­лы­қтың жиіле­уі мен тем­пе­ра­ту­ра­ның өсуі), тран­с­ше­ка­ра­лық өзен­дер­ге деген тәуелділік.

Су тап­шы­лы­ғы­нан бөлек суды тиім­сіз пай­да­ла­ну­дың өзі үлкен мәсе­ле. Көп­те­ген шару­а­шы­лы­қтар­да су үнем­деу тех­но­ло­ги­я­ла­ры жет­кіліксіз қол­да­ны­лып келеді.

Су тап­шы­лы­ғы­на себеп бола­тын негіз­гі ада­ми фак­тор ол суды тиім­сіз тұты­ну. Сол себеп­ті су тап­шы­лы­ғы мәсе­лесін шешу үшін атал­мыш мәсе­лені қолға алу керек.

Су ресур­ста­рын тиім­ді басқа­ру жолдары

Ең алды­мен, суа­ру жол­да­рын өзгер­ту қажет. Там­шы­лап және жаң­быр­лап суа­ру тех­ни­ка­ла­ры қол­да­ныл­са судың 30–50 пай­ы­зы үнем­де­леді. Бұл су тап­шы­лы­ғы мәсе­лесінің алдын алып, орын алуын тежейді.

Екін­ші­ден, ескі ирри­га­ци­я­лық жүй­е­лер­ді жаңа жүй­лер­мен алма­сты­ру қажет. Кеңес дәуірі­нен қалған канал­дар мен жүй­е­лер­ді жаңғыр­тып, зама­на­уи талап­тар мен тиім­ді басқа­ры­ла­тын канал­дар­мен ауы­сты­ру қажет, себебі олар­дың көп­шілі­гі суды жоғалтады.

Үшін­ші­ден, құрғақ­шы­лы­ққа төзім­ді дақыл­дар­ды, яғни аз су қажет ететін сорт­тар­ды еңгі­зу керек. Бұл егін­ді суа­ру жиілі­гі мен қажет­тілі­гін азай­тып, су қор­ла­рын үнем­де­у­ге өз пай­да­сын тигізеді.

Қоры­тын­ды

Қоры­та айтқан­да, агроө­нер­кәсіп­тік кешен­де­гі су мәсе­лесі – Қаза­қстан үшін стра­те­ги­я­лық маңы­зы бар мәсе­ле. Оны шешу тек тех­но­ло­ги­я­лық жаңар­ту арқы­лы ғана емес, соны­мен қатар тиім­ді басқа­ру мен дұрыс сая­сат жүр­гі­зуді талап ете­ді. Егер су ресур­ста­ры ұтым­ды пай­да­ла­ныл­са, елі­міз азық-түлік қауіп­сізді­гін қам­та­ма­сыз етіп қана қой­май, аграр­лық сек­тор­ды жаңа дең­гей­ге көте­ре алады.

Жұма­бек Нұр­сұл­тан, Жал­бағай Айқын