КОНСТИТУЦИЯДА ҰЛТ МҮДДЕСІ ҰМЫТЫЛМАСЫН!

Қаза­қстан мем­ле­кеті мен қоға­мы үшін аса маңы­зды Кон­сти­ту­ция сияқты Негіз­гі заң­ның жоба­сын талқы­ла­у­ға қаты­су – әрбір аза­мат­тың құқы­ғы. Қоғам­да аза­мат­тық құқық пен ұлт­тың құқы­ғы деген де ұғым бар. Кон­сти­ту­ция жоба­сын­да аза­мат­тар­дың құқы­қта­ры сөз бола­ды да, ал ұлт құқы­ғы елен­бе­ген. Кеше­гі жоңғарға қар­сы 150 жылға созы­лған шай­қастар­да қазақ жерін қорға­уға қаза­қтан басқа бір­де-бір ұлт­тың өкілі қаты­сқан емес. Қаза­қстан – өз азатты­ғы үшін үш ғасыр күрес­кен, бодан­ды­ққа қар­сы 400 рет­тен астам бас көтер­ген қазақ деген халы­қтың мемлекеті.

Енде­ше елге ат беріп оты­рған мем­ле­кетқұру­шы қазақ халқы­ның орны мен рөлі Кон­сти­ту­ция пре­ам­бу­ла­сын­да айғай­лап тұрып айты­луы керек. Сон­ды­қтан жоба аңдат­па­сы­ның алға­шқы екі жолын:

«Біз, мем­ле­кетқұра­у­шы қазақ халқы мен бай­ы­рғы қазақ жерін мекен еткен түр­лі ұлт өкіл­дері, бір­тұ­тас Қаза­қстан халқын құрап, өз елі­міз­де түр­лі ұлт өкіл­дерінің аза­мат­тық құқы­қта­ры тең­дей қорға­ла­тын ұлт­тық мем­ле­кет­ті­гі­мізді нығай­та оты­рып», –­ деп редак­ци­я­ла­уды ұсынамын.

Рефе­рен­ду­мға шыға­ры­ла­тын жаңа Кон­сти­ту­ция жоба­сы 1990 жылы 25 қазан­да қабыл­данған «Мем­ле­кет­тік еге­мен­дік тура­лы декла­ра­ци­я­ның» 2‑бабында көз­дел­ген: «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы ұлт­тық мем­ле­кет­тi­гiн сақтау, қорғау және нығай­ту жөнiн­де шара­лар қол­да­на­ды» делін­ген қағи­даға және 1991 жылы 16 жел­тоқ­сан­да қабыл­данған «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның мем­ле­кет­тік тәу­ел­сізді­гі тура­лы» Кон­сти­ту­ци­я­лық заң­ның 18-бабын­дағы: «Осы заң Қазақ ССР Мем­ле­кет­тік еге­мен­ді­гі тура­лы декла­ра­ци­я­мен бір­ге Рес­пуб­ли­ка­ның жаңа Кон­сти­ту­ци­я­сын әзір­ле­у­ге негіз бола­ды» деген қағи­да­ларға сәй­кес, ұлт­тық мем­ле­кет­ті­гі­мізді нығай­туға бағыт­та­луы тиіс. Менің ұсы­ны­ста­рым осы заң­ды арна­да туын­дап отыр.

Қол­да­ны­стағы қазір­гі Кон­сти­ту­ци­я­ның пре­ам­бу­ла­сын­дағы жал­пақ шешей­лік тір­кестер мен сөй­лем­дер елі­міз­де орын алған ондаған ұлта­ра­лық қақты­ғы­стар­дың алдын ала алма­ды. Еске түсірей­ік, 1989 жылы Жаңаө­зен­де қазақ-шешен қақты­ғы­сы, 1992 жылы Өске­мен­де қазақ-шешен қақты­ғы­сы, 2006 жылы Аты­ра­удың Жылой­ын­да қазақ-түрік қақты­ғы­сы, 2006 жылы Шелек­те қазақ-ұйғыр қақты­ғы­сы, 2007 жылы Мало­вод­ный­да қазақ-шешен қақты­ғы­сы, 2007 жылы Мая­та­ста қазақ-күрд қақты­ғы­сы, 2015 жылы Оңтүстік Қаза­қстан облы­сы­ның Бостан­дық ауы­лын­да қазақ-тәжік қақты­ғы­сы, 2016 жылы Қарағанды­да қазақ-армян қақты­ғы­сы, 2020 жылғы Қор­дай­да қазақ-дүң­ген қақты­ғы­сы орын алды.

Зерт­теп көр­гені­міз­де, осын­дай келеңсіз оқиға­лар­дың басты ортақ себебі – қазақ халқын мен­сін­бе­уден, астам­шы­лық пиғыл мен пси­хо­ло­ги­ядан туған. Қазақ халқын мем­ле­кетқұру­шы ұлт, осы мем­ле­кет­тің иесі екенін мой­ын­да­маудан, қазақ халқын көп диас­по­ра­ның бірі деп пай­ым­да­удан туған. Күштік құры­лым­дар да мұн­дай­да көбіне қаза­қтар­ды жаза­ла­у­мен шек­теліп жатады.

Мем­ле­кетқұру­шы ұлт ретін­де құқы­ғы қорғал­маған қазақ халқы амал­сыз өз құқы­ғын жұды­рық арқы­лы қорға­уға мәж­бүр. Мұн­дай сая­сат – ұлта­ра­лық қарым-қаты­на­стар­дың негізіне салы­нған баяу жары­ла­тын мина. Ұлта­ра­лық қақты­ғы­стар­дың кон­сти­ту­ци­я­лық себеп­тері айқын көрініп тұр. Негіз­гі заңы­мыз өзгер­ме­се, ұлта­ра­лық жан­жал­дар алдағы уақыт­та да қоғам­ды дүр­лік­тіріп жатуы әбден ықтимал.

Сон­ды­қтан келе­шек­те ұлта­ра­лық шие­леністер туғы­з­бау үшін, Кон­сти­ту­ция пре­ам­бу­ла­сы­на Қаза­қстан мем­ле­кетқұру­шы қазақ халқы­ның мем­ле­кеті екен­ді­гі тай­ға таң­ба басқан­дай айқын жазы­луы керек. Осы­ған орай пре­ам­бу­ла­ның алға­шқы екі жолын:

«Біз, мем­ле­кетқұру­шы қазақ халқы мен бай­ы­рғы қазақ жерін мекен еткен түр­лі ұлт өкіл­дері, бір­тұ­тас Қаза­қстан халқын құрап, өз елі­міз­де түр­лі ұлт өкіл­дерінің аза­мат­тық құқы­қта­ры тең­дей қорға­ла­тын ұлт­тық мем­ле­кет­ті­гі­мізді нығай­та оты­рып» деп редак­ци­я­ла­уды табан­дап тағы да ұсынамын.

Сон­дай-ақ Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның 1‑бабындағы «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы өзін, – деген­нен кей­ін ұлт­тық, – деп, ары қарай мәтін бой­ын­ша, – демо­кра­ти­я­лық, зай­ыр­лы, құқы­қтық және әле­умет­тік мем­ле­кет ретін­де орны­қты­ра­ды» деп айқын­да­луы өте маңызды.

Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның 5‑бабындағы Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның жеке­ле­ген өңір­лерінің эко­но­ми­ка­сын қарқын­ды дамы­ту мақ­са­тын­да арна­у­лы құқы­қтық режим құру тура­лы 6 тар­мақ мүл­де қажет­сіз. Оны алып тастау керек.

Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның 6‑бабы, 1‑тармағында «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сын­да идео­ло­ги­я­лық және сая­си әра­лу­ан­ды­лық таны­ла­ды» деген көне қағи­да көз­делініп­ті. Бұл елі­міздің ортақ идео­ло­ги­я­сы­ның қалып­та­суы­на баяғы­дан кедер­гі болып келеді. Сон­ды­қтан осы бап: «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның өзін­дік ұлт­тық идео­ло­ги­я­сы бола­ды» деген қағи­да­мен толы­қты­ры­луы қажет. «Ұлт мұра­ты – ұлт­тық мем­ле­кет, әділет­ті аза­мат­тық қоғам!». Мұн­дай ұлт­тық идеология­ – эко­но­ми­ка, банк, өндіріс сала­сы­нан бастап, мәде­ни­ет, әде­би­ет, туризм, күл­лі руха­ни­ят сала­сы жыл­дар бойы күтіп оты­рған қажеттілік!

Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның 7‑бабы, 1‑тармағында: «Дін мем­ле­кет­тен бөлек» делін­ген. Иә, мұсыл­ман, хри­сти­ан, буд­дизм, тағы басқа дін­дер мен ағым­дар бөлек бола бер­сін. Бұл дұрыс! Бірақ Қаза­қстан Құдай­дан бөлек емес қой! Мем­ле­кет­тік рәсім­дер­де бел­гілі бір дін­дер­дің атри­бут­та­ры орын­дал­май-ақ қой­сын. «Дін мем­ле­кет­тен бөлек» деген­нен кей­ін: «бірақ Жаратқан Иеміз мой­ын­да­ла­ды» деген тір­кес қосы­луы керек. Яғни, Пре­зи­дент­тен бастап, күл­лі мем­ле­кет­тік қыз­мет­кер­лер, сот судья­ла­ры ант беру рәсім­дерін­де ант мәтінін «Жаратқан Иеміздің алдын­да» (орыс­ша­сы – перед Созда­те­лем) деген тір­кеспен бастаға­ны сол қыз­мет­ке адал­ды­ғы мен жау­ап­кер­шілі­гін терең сездір­тетін болады.

Бұры­нғы­дай кет­сек, «Қаза­қстан халқы­на» беріл­ген ант­ты кім бұз­бай жатыр? Ал «Жара­ту­шы Иеміздің алдын­да» ант беру – бұл ең алды­мен кор­руп­ци­я­лық қыл­мыстар­дың алдын ала­ды. Бұның ешбір дін­ге қаты­сы жоқ. Қоғам­ды жал­пы­ға ортақ мораль­дық, руха­ни сауы­қты­руға бастай­тын қадам болмақ!

8‑баптың 3‑тармағында «Жер жəне оның қой­на­уы, су көз­дері, …басқа да табиғи ресур­стар халы­ққа тиесілі» делін­гені өте дұрыс. Алай­да бұған «жер асты қаз­ба бай­лы­қтар­ды иге­ру­ден түс­кен қара­жат ортақ қор арқы­лы әрбір қаза­қстан­ды­қтың үле­стік есеп­шо­ты­на түсу­ге тиіс» деген қағи­да­мен толы­қты­ры­лға­ны жөн болады.

Мем­ле­кет­тік тіл – қазақ тілі екен­ді­гі тура­лы 9‑бап алға­шқы 1‑тармақпен ғана шек­тел­гені дұрыс. Өмір көр­сет­кенін­дей, қалған екі тар­мақ үне­мі құқы­қтық шата­су­лар туғы­зып келеді. Осы арқы­лы ғана біз мем­ле­кет­тік тіл­ді өз мәр­те­бесіне көте­ре аламыз.

Енді Кон­сти­ту­ция жоба­сын­дағы қай­шы­лы­қтарға келей­ік. Ол қай­шы­лы­қтар жой­ыл­май, жоба рефе­рен­ду­мға жол таппайды.

Бірін­ші қай­шы­лық. Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның 16-бабы­ның 1‑тармағында: «Заң мен сот алдын­да бәрi тең» делінген.

Ал Ата заң­ның 48-бабы­ның 3‑тармағында: «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Пре­зи­ден­ті мен оның отба­сын қам­та­ма­сыз ету, қыз­мет көр­се­ту және күзе­ту мем­ле­кет есебі­нен жүзе­ге асы­ры­ла­ды» дей­ді. Жақ­сы, іс басын­дағы пре­зи­дент­ке бұл лайық.

Ал 4‑тармақта: «Осы бап­тың ере­же­лері Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның экс-пре­зи­дент­теріне де қол­да­ны­ла­ды» дей­ді. Экс-пре­зи­дент Назар­ба­ев кезін­де қыз­метін атқар­ды, мол жалақы­сын алды, демо­кра­ти­ядан жеке бастың дик­та­ту­ра­сы­на ойы­сты, мой­нын­да Жел­тоқ­сан көтерілісі мен Жаңаө­зен көтерілісі кезін­де қаза болған­дар­дың қаны бар, қазір ай сай­ын 8 млн тең­ге зей­не­тақы тағай­ын­далған. Енді ол неге мем­ле­кет мой­нын­да оты­руы керек? Бұл 16-бап­тың бірін­ші тар­мағын­дағы «Заң мен сот алдын­да бәрi тең» делін­ген қағи­даға қай­шы! Ол халы­қтан үлкен емес. Сон­ды­қтан 48-бап­тың 4‑тармағын алып тастау қажет.

Екін­ші қай­шы­лық. Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның 36-бабы, 2‑тармағында: «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы аза­мат­та­ры­ның мем­ле­кет­тік орган­дар мен жер­гiлiк­тi өзiн-өзi басқа­ру орган­да­рын сай­ла­у­ға және оларға сай­ла­нуға, сон­дай-ақ жал­пы­ха­лы­қтық рефе­рен­ду­мға қаты­суға құқы­ғы бар» делін­ген. «Сай­ла­нуға» деген сөз­ге мән берей­ік. Сон­дай-ақ 41-бап­тың 3‑тармағында: «Аза­мат­тар­дың құқы­қта­ры мен бостан­ды­қта­рын сая­си себеп­тер­мен кез кел­ген шек­те­у­ге жол беріл­мей­ді» делін­ген. Екі бап та аза­мат­тар­дың сая­си құқы­ғын қорғап тұр.

Ал жоба­ның 53-бабы­ның 1‑тармағы бұған кереғар, кон­сти­ту­ци­я­лық нор­маға қай­шы. Осы тар­мақта Құры­л­тай депу­тат­та­ры пар­ти­я­лық тізім­мен сай­ла­на­ты­ны былай тұс­па­ланған: «Құры­л­тай кон­сти­ту­ци­я­лық заң­да бел­гі­лен­ген тәр­тіп­пен бір­тұ­тас жал­пы­ұлт­тық сай­лау окру­гінің аумағы бой­ын­ша про­пор­ци­я­лы өкіл­дік жүй­есі негізін­де сай­ла­на­тын бір жүз қырық бес депу­тат­тан тұра­ды». Қаза­қ­ша ұғы­ны­қты етіп айт­сақ, Құры­л­тай­ға депу­тат­тар тек пар­ти­я­лық тізім арқы­лы өте­ді деген сөз. Мұн­дай фор­му­ли­ров­ка ешқан­дай пар­ти­яға мүше емес 12 мил­ли­он қаза­қстан­ды­қтың өзін-өзі ұсы­ну арқы­лы сай­ла­ну құқы­ғын шек­тей­ді. Міне, қай­шы­лық деген осы!

Сон­ды­қтан осы Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның 36-бабы, 2‑тармағына, 41-бап­тың 3‑тармағына сәй­кес мұн­дай шек­теу жой­ы­лып, аза­мат­тар­дың кемін­де 50 пай­ыз мажо­ри­тар­лық әдіспен сай­ла­нуы­на мүм­кін­дік берілуі керек.

Қаза­қстан­ның сот жүй­есін Пре­зи­дент­тік тағай­ын­дау арқы­лы емес, бүкіл­ха­лы­қтық – сай­лау жолы­мен қалып­та­сты­ру да маңызды.

Осын­дай ұлт­тық мем­ле­кет мүд­десіне сай қадам­дар Кон­сти­ту­ци­я­лық про­це­ду­ра­ның сақта­луы­на жол ашады.

Марат БАЙДІЛДАҰЛЫ, жазу­шы-пуб­ли­цист