ТҮРМЕ ЖӘНЕ ӘСКЕРДЕГІ ӘЛІМЖЕТТІК ТОҚТАЙ МА?

Семей­де­гі қатаң тәр­тіп­те­гі ОВ-156/19 (№11) түзеу меке­месін­де 29.01.26 жылы Жан­дос Бадал­ба­ев деген аза­мат­тың өлгені жай­ын­да ақпа­рат тара­ды. Туы­ста­ры барып көр­ген ер адам­ның мәй­іті көр­сетіл­ген бей­не­жа­з­ба­ны қара­саңыз, марқұм­ның беті, аяқ-қолы, іші, арқа­сы көга­ла торғай­дай көгеріп кет­кен, сау жері жоқ. Мәй­іт­ті ауда­рып көріп жатқан ер адам­ның: «Мынау сұм­дық қой, пыт­ка ғой мынау, аяқтан, таба­ны­нан аға­шпен соққан…» – деп ашы­на айтқан дау­сы естіледі. Соған қараған­да, бұл кісі асқан қатыг­ездік­пен азаптап өлтірілген.

Біз­ге хабар­ласқан оқыр­ман­дар­дың айтуын­ша, түзеу меке­ме­лерін­де «ішкі тәр­тіп­ке бағын­баған жағ­дай­да он ада­мға дей­ін өлтіру­ге бола­ды» деген өздерінің «жазыл­маған заңы» бар көрі­неді. Сон­да түр­менің заңы мем­ле­кет­тің жоға­ры заң шыға­ру­шы ұйы­мы қабыл­дап, Пре­зи­дент қол қой­ған жал­пы­ға бір­дей заң­дар­дан жоға­ры болға­ны ма?!

Түр­ме – түр­ме ғой, бұл жер­де әртүр­лі қыл­мыс жасап, жаза­сын өтеп жатқан­дар оты­ра­ды. Ал біз­де елдің тыны­шты­ғын, аумақтық тұта­сты­ғын қорға­уы тиіс әскер­дің өзін­де кей­ін­гі кез­дері қан­ша­ма жас бей­біт күн­де зор­лық-зомбы­лық пен әлім­жет­тік­тің құр­ба­ны болып жатыр!

Жал­пы, Қаза­қстан қоға­мы соңғы жыл­да­ры адам құқы­қта­рын қорғау сала­сын­да айтар­лы­қтай ілгеріле­ушілік­ке қол жет­кіз­гені­мен, түр­ме жүй­есі мен әске­ри қыз­мет­те­гі зор­лық-зомбы­лық, әлім­жет­тік, қыз­мет бабын асы­ра пай­да­ла­ну мәсе­ле­лері әлі де өзек­ті күй­ін­де қалып отыр. Бұл – елдің құқы­қтық мәде­ни­еті мен аза­мат­тық бақы­лау жүй­есінің дамуы­на тіке­лей әсер ететін аса маңы­зды мәсе­ле­лер. Соған қара­ма­стан, жағ­дай­дың жақ­са­ра­тын түрі жоқ.

2020 жыл­дар­дың басын­да Қаза­қстан­да құқық қорғау орган­да­ры мен қорға­ныс сала­сын­дағы жағ­дай халы­қа­ра­лық ұйым­дар­дың да ерекше наза­рын­да бол­ды. Егер түр­ме­лер­де­гі зор­лық-зомбы­лық пен адам құқы­қта­ры­ның бұзы­луы жөнін­де­гі ста­ти­сти­ка­лық деректер­ге жүгі­нетін болсақ:

• 2023 жылғы ҚР Бас про­ку­ра­ту­ра­сы­ның есебі бой­ын­ша, қыл­мыстық-атқа­ру жүй­есін­де 60-тан астам адам­ның өлі­мі тір­кел­ген, олар­дың кемін­де 15‑і күмән­ді жағ­дай­да қаза тапқан.
• Құқық қорғау ұйым­да­ры мен БАҚ мате­ри­ал­да­ры­на сәй­кес, тер­геу изо­ля­тор­ла­рын­да (СИ‑1, СИ‑8, СИ-170) зор­лық-зомбы­лық, азаптау және қысым көр­се­ту фак­тілері жиі кездеседі.
• БҰҰ-ның Азапта­уға қар­сы коми­тетінің 2022 жылғы қоры­тындыс­ын­да Қаза­қстан түр­ме­лерін­де азаптау және адам­дық қадір-қаси­ет­ті қор­лау тәжіри­бе­лері «жүй­елі сипат» алға­ны атап көрсетілді.
• Үлкен өкініш­ке қарай, бұған нақты мысал­дар жеткілікті.
• 2020 жылы Пав­ло­дар облы­сын­да сот­талған аза­мат бел­гісіз жарақат­тан қай­тыс болған. Тек­се­ру бары­сын­да түр­ме қыз­мет­кер­лері шар­тты түр­де «тәр­тіп орна­ту кезін­де күш қол­данған­да­рын» мойындаған.
• 2021 жылы Шым­кент қала­сын­дағы ИЧ-167/3 меке­месін­де жаза­сын өте­уші аза­мат­тың өлі­мі қоғам­да үлкен резо­нанс тудыр­ды. Кей­ін аны­қталған­дай, күзет­шілер тұтқы­нға физи­ка­лық қысым көрсеткен.

Басқа да деректер аз емес. Сон­да мем­ле­кет қыру­ар қар­жы бөлетін, «түзеу меке­месі» деп ата­лып, кей­де кез­дей­соқ, кей­де «сүрініп кетіп, бүлініп жүр­ген» жан­дар­ды тәр­би­е­леп, дұрыс жолға салуы тиіс меке­ме­лер­де мұн­дай келеңсіз жайт­тар орын алуы­ның түп-төр­кіні неде? Жал­пы түр­ме деген адам­ды түзей ме өзі?!

Құқық қорға­у­шы Бақыт­жан Төреғо­жи­на, сон­дай-ақ «Халы­қа­ра­лық түр­ме рефор­ма­сы» (PRI) ұйы­мы Қаза­қстан­дағы түр­ме­лер­де «жабы­қтық пен ішкі бақы­ла­удың тиім­сізді­гі зор­лық-зомбы­лы­қтың негіз­гі себебі» екенін айта­ды. Сон­дай-ақ тәу­ел­сіз мони­то­ринг топ­та­ры­ның түр­ме меке­ме­леріне кедер­гісіз кіруі көп жағ­дай­да шектелген.

Біздің ойы­мыз­ша, мәсе­ле тек осы жайт­тарға тіреліп тұрған жоқ! Егер тереңірек үңіліп, барын­ша бай­ып­ты қарай­тын бол­сақ, бұл жайт­тар­дың баста­уы – «тәр­бие тал бесік­тен» демек­ші, шағын мем­ле­кет, кіші Отан сана­ла­тын отба­сын­дағы тәр­бие, мораль­дық-пси­хо­ло­ги­я­лық кли­мат, адам­гер­шілік қарым-қаты­на­стар­да жатқа­нын түсі­ну қиын емес. Одан соң бала­бақ­ша, мек­теп, орта және арна­у­лы, жоға­ры оқу орын­да­ры мен еңбек ұжым­да­ры­ның да бұған бел­гілі бір дең­гей­де қаты­сы бар екенін жоққа шыға­руға бол­май­ды. Отба­сы­нан баста­ла­тын тәр­бие одан кей­ін саты­лай көтері­ле оты­рып, олар­дың бәрін­де мем­ле­кет­тік сая­сат – ұлт­тық идео­ло­гия негізін­де жүргізіледі.

Егер қазақ қоға­мын­да шаңы­рақ шай­қа­лып, бала­бақ­ша тәр­би­е­шілері өздері де ана бола тұра, әлі есін біл­мей­тін бала­ны ұрып-соғып жат­са, орта білім беретін мек­теп­те 13–15 жастағы қыз бала­лар жүк­ті болып жат­са, орта және жоға­ры оқу орын­да­ры білім, тәр­бие бер­мей, тек уақы­тын заялап, ата-ана­ның тір­нек­теп жиған ақша­сын құр­тып, диплом ғана ұста­тып жат­са, кәсі­по­рын­дар мен өндірістік меке­ме­лер тәжіри­бең, еңбек өтілің жоқ деп жұмысқа қабыл­да­ма­са, жас ұрпақ өз өмірін қалай қалып­та­сты­ра­ды?! Олар кіш­кен­тай­ын­да отба­сын­да көр­ген ұрыс-керіс, мек­теп­те­гі бұза­қы­лық, күн­делік­ті өмір­де­гі жемқор­лық, парақор­лық, заң мен тәр­тіп талап­та­рын сақта­мау сияқты келеңсіздік­тер­ді үлкей­ген­ше іліп ала бере ме? Сон­да біз олар­дан қан­дай заңға мой­ын­сұ­на­тын, адам­гер­шілік қаси­ет­тері жоға­ры, отан­шыл аза­мат­ты қалыптастырамыз?

Қазақ ғасыр­лар бойы түр­месіз-ақ телісі мен тен­те­гін тый­ып, ұры­сы мен қара­сын, барым­та­шы мен сырым­та­шы­сын Дала заңы­мен жаза­лап, өлген­нің құнын, тірінің кет­кен ақы­сын төлетіп, тәр­би­е­леп кел­ді емес пе?! Ал мына ғылым мен білім, тех­ни­ка мен тех­но­ло­гия дамы­ған, халық 100 пай­ыз хат таны­ған, өз мем­ле­кет­тілі­гі, заң-зәкүні, құқы­қтық қорғау жүй­есі бар заман­да сол нәти­же неге жоқ?!.

Енді бұрын ер бала­лар­дың тәр­тіп пен таза­лы­қты, ұқып­ты­лы­қты әбден үйреніп, бой­ы­на сіңіретін шың­да­лу, өмір мек­тебі саналған әскер­де­гі әлім­жет­тік пен зор­лық-зомбы­лық мәсе­лесінің тари­хи және әле­умет­тік тамы­ры­на келей­ік. Бар­шаға бел­гілі, кеңе­стік дәуір­ден келе жатқан «дедов­щи­на» дәстүрі пост­кеңе­стік кеңістік­те­гі бар­лық елдер­де сақта­лып қал­ды. Қаза­қстан да бұл құбы­лы­стан толық ары­лған жоқ. Әскер­де жоға­ры және төмен­гі буын ара­сын­дағы бей­ре­сми қарым-қаты­нас (иерар­хия) жиі рет­тел­ме­ген күш көр­се­ту­мен ерекше­ле­неді. Соңғы жыл­дар­да қазақ әскері қата­рын­да осын­дай ондаған оқиға жас сар­ба­з­дар­дың өлі­мі­мен аяқталды.

• 2022 жылы Жам­был облы­сын­дағы әске­ри бөлім­де сар­баз Аман­гел­ді Сей­іт­жан көз жұм­ды. Ресми деректер алға­шқы­да «өзін-өзі өлті­ру» деп көр­сет­кен­мен, қоғам­дық тек­серіс нәти­же­сін­де оның үсті­нен жүй­елі қысым жасалға­ны анықталды.
• 2023 жылы Ақтау гар­ни­зо­нын­да сар­ба­з­дар ара­сын­дағы төбе­ле­стен кей­ін бір әске­ри қыз­мет­кер ауыр жарақат алып көз жұмды.
• 2024 жыл­дың басын­да Қараған­ды облы­сын­да тағы бір сар­ба­з­дың өлі­мі қоғам­да резо­нанс тудыр­ды, себебі ол әріп­те­стері мен коман­дир тара­пы­нан зор­лық көрген.

Әрине, Қорға­ныс мини­стр­лі­гі адам қаза­сы­на әкел­ген мұн­дай қай­ғы­лы оқиға­ларға бей-жай қараған жоқ, 2023 жылы арнайы «Сенім теле­фо­ны» және элек­трон­ды шағым жүй­есін іске қосты. Әйт­се де тәу­ел­сіз сарап­шы­лар бұл шара­лар­дың әсері тым аз екенін, қалып­тасқан жағ­дай «кең ауқым­ды мәде­ни өзгерістер­сіз» қала­ты­нын атап көрсетеді.

Біздің ойы­мыз­ша да, бұл – «бола­ры болып, боя­уы сің­ген соң» ғана ізде­ну­ге жол аша­тын тетік. Ал арми­ядағы сая­си-тәр­бие жұмыста­рын жетіл­ді­ру, оның жеке құра­мын­да толық заң мен тәр­тіп талап­та­рын, жал­пы­а­дам­за­тық қағи­дат­тар­ды сақта­уға, отан­шыл­ды­ққа бау­лу тұрғы­сы­нан қан­дай түбе­гей­лі өзгерістер енгізіліп, нақты қан­дай жұмыстар қолға алы­нға­нын жұрт­шы­лық әлі біл­мей­ді. Ол аз десеңіз, Қорға­ныс мини­стр­лі­гінің бас­шы­ла­ры арыз-шағым­да­ры­на құлақ аспаған соң, әскер­де қаза тауып неме­се азап көр­ген сар­ба­з­дар­дың ана­ла­ры шеру­летіп Елор­даға барған­нан кей­ін ғана мұны Мем­ле­кет бас­шы­сы өзінің жеке бақы­ла­у­ы­на алды. Сон­да біздің елде бар­лық іске тек Пре­зи­дент ара­ласқан соң ғана мәсе­ле шеші­ле ме? Үкі­мет, мини­стр­лік­тер мен құқық қорғау бағы­тын­дағы мем­ле­кет­тік меке­ме бас­шы­ла­ры­ның мін­деті, жау­ап­кер­шілі­гі қай­да? Олар бұл лау­а­зы­мға не үшін тағайындалған?

Әске­ри про­ку­ра­ту­ра мен Әске­ри поли­ция жыл сай­ын жүз­де­ген әлім­жет­тік фак­тісі тір­ке­летінін рас­тап отыр, алай­да олар­дың басым бөлі­гі «тәр­тіп бұзу­шы­лық» ретін­де ғана қарас­ты­ры­ла­ды екен. Демек, бел­гілі бір ере­же, күн тәр­тібі, қарым-қаты­нас қағи­дат­та­ры қабыл­данған әскер­дің өзін­де тәр­тіп бол­маған соң, қара­пай­ым аза­мат­тар емін-еркін өмір сүретін қоғам­да қан­дай тәр­тіп бол­мақ?! Пре­зи­дент­тің Заң мен Тәр­тіп қағи­дат­та­рын сақтау, соның негізін­де өмір сүру қажет­ті­гін жиі-жиі айта­тын себебі де осын­да жатқа­ны анық.

Мұның әле­умет­тік және құқы­қтық сал­да­ры да ауыр. Зор­лық-зомбы­лық пен әлім­жет­тік тек жеке адам­дар­дың тағ­ды­ры­на емес, халы­қтың мем­ле­кет­тік инсти­тут­тарға деген сені­міне де үлкен нұқ­сан кел­тіреді. «Chatham House» ұйы­мы 2023 жылы жүр­гіз­ген сау­ал­на­ма қоры­тындыс­ы­на сәй­кес, Қаза­қстан тұрғын­да­ры­ның шама­мен 45%-ы құқық қорғау орган­да­ры­на толық сенбейді.

Бұн­дай жағдайлар:

• Құқы­қтық мем­ле­кет қағи­да­тын әлсіретеді;
• Аза­мат­тар­дың армия қыз­метін «қауіп көзі» ретін­де қабыл­да­уы­на әкеледі;
• Жастар­дың әске­ри боры­штан жал­та­руы­на себеп болады.

Қазір­гі­дей әлем­дік гео­са­я­сат мың құбы­лып тұрған заман­да жастар ел алдын­дағы әске­ри боры­шын өте­уден жал­та­ру­мен тұр­май, оны өміріне төн­ген «қауіп көзі» деп қабыл­дай­тын бол­са, мем­ле­кеті­міздің қауіп­сізді­гі, жері­міздің тұта­сты­ғы, Қаза­қстан­ның келе­ше­гі не болмақ?!

Бұл бағыт­та БҰҰ мен ЕҚЫҰ сарап­шы­ла­ры Қаза­қстанға төмен­де­гі­дей нақты ұсы­ны­стар жасаған:

 Азаптау мен адам өлі­мі жағ­дай­ла­рын толық тәу­ел­сіз тер­геу ұйы­мын құру;

 Түр­ме жүй­есін ашық ету, омбуд­смен инсти­ту­ты­ның рөлін күшейту;

 Әскер­де адам құқы­қта­рын сақтау жөнін­де­гі аза­мат­тық бақы­лау кеңе­стерін енгізу.

Осы ұсы­ны­стар­ды жүзе­ге асы­ру мақ­са­тын­да 2023 жылы ҚР Әділет мини­стр­лі­гі пен Бас про­ку­ра­ту­ра «Қыл­мыстық-атқа­ру кодексін» рефор­ма­лау бой­ын­ша жұмыс тобын құрып, өзгерістер енгізілмек.

Қорға­ныс мини­стр­лі­гі «Пси­хо­ло­ги­я­лық қол­дау орта­лы­қта­рын» ашу арқы­лы әске­ри орта­дағы қысым­ды азай­туға бағыт­талған шара­лар ұйымдастыруда.

Біздің ойы­мыз­ша, жал­пы түр­ме­лер мен әскер­де­гі зор­лық-зомбы­лық мәсе­лесі тек заң­на­ма­мен емес, мәде­ни және эти­ка­лық көзқа­рас­тар­мен де сабақ­тас. Сон­ды­қтан оны шешу үшін:

1. Омбуд­смен, ҮЕҰ, тәу­ел­сіз БАҚ қаты­суы­мен тәу­ел­сіз бақы­лау жүй­е­лерін күшей­ту керек;

2. Қыз­мет­кер­лер мен офи­цер­лер­дің пси­хо­ло­ги­я­лық және құқы­қтық білік­тілі­гін арт­ты­ру қажет;

3. Қоғам­дық пікір мен БАҚ-тың бел­сен­ді рөлін қам­та­ма­сыз ету керек;

4. Әрбір зор­лық-зомбы­лық фак­тісі бой­ын­ша толық, ашық тер­геу жүр­гі­зу бой­ын­ша жүй­елі де жос­пар­лы нақты жұмыстар жүр­гізілуі тиіс!

Семей­де­гі түзеу меке­месін­де адам өлі­мі бірін­ші рет болып оты­рған жоқ. 2025 жылы 28 қазан күні осы коло­ни­яда 1994 жылы туған Сұл­тан­бек Болатұ­лы деген аза­мат қаза тапқа­ны ресми түр­де рас­тал­ды. Бұл тура­лы Қаза­қстан Қыл­мыстық-атқа­ру жүй­есі коми­теті және жер­гілік­ті БАҚ хабар­ла­ды. Тара­ты­лған ақпа­ратқа сәй­кес, сот­та­лушы ден­са­улы­ғы нашар­лап, меке­менің меди­ци­на­лық бөлі­міне шағым­данған. Алға­шқы көмек­ті алса да, жағ­дайы қиын­дап, кей­ін ауру­ха­на­да көз жұмған. ҚАЖК-ның ресми мәлім­де­уі бой­ын­ша, әрі алдын ала болжа­мға сәй­кес, өлім­нің себебі – инсульт. Аны­ғын бір Алла біледі.

Ал мына соңғы оқиға – небәрі үш айдың ішін­де­гі төр­тін­ші өлім. Бұл марқұм­ның азаптап, қасақа­на өлтіріл­гені соқыр ада­мға анық көрініп тұр. Тіп­ті бұл ешқан­дай меди­ци­на­лық сарап­та­ма, кри­ми­на­ли­стік зерт­те­усіз-ақ бел­гілі десек, артық емес шығар!  Сон­да, жоға­ры­да айты­лған­дай, бұл түзе­ту меке­месін­де он адам қаза тапқан­ша ешкім селт етпей оты­ра беруі керек пе? Мұны есті­ген жұрт, марқұм­дар­дың туы­ста­ры елі­міздің түзе­ту меке­ме­лерін­де­гі өрес­кел заң бұзу­шы­лы­қтар қашанға дей­ін жалға­са береді? Бұған тоқтау бола ма? – деп қат­ты ашы­нып отыр. Енді тер­геу ұйым­да­ры осы аса қатыг­ездік­пен жасалған қыл­мысты толық ашып, сот заң талап­та­ры­на сәй­кес, қатаң үкім шыға­руы тиіс!

Құт­мағам­бет ТАЛАПБАЙҰЛЫ, «D»