Ұлттық қауіпсіздік: мықты қорған емес, мықты жүйе керек

Ұлт­тық қауіп­сіздік деген­де біз әлі күн­ге дей­ін шека­ра, сар­баз, қару-жарақ тура­лы ойлай­мыз. Иә, олар маңы­зды. Бірақ бүгін­гі заман­да қауіп шека­ра­дан аттап кір­мей­ді, ол интер­нет арқы­лы келеді, қар­жы жүй­есіне еніп кете­ді, қоғам­ның сені­мін ірітіп жібе­реді. Сон­ды­қтан қауіп­сіздік – бұл тек әскер­дің мәсе­лесі емес, бұл – мем­ле­кет­тің қалай жұмыс істей­тіні тура­лы мәсе­ле бол­са керек.

Елді, ең алды­мен, сыр­тқы жау емес, ішкі әлсіздік әлсіре­тетіні шын­дық. Егер заң әділ қол­да­ныл­ма­са, жемқор­лық тамыр жай­са, аза­мат мем­ле­кет­ке сен­бе­се – бұл кез кел­ген сыр­тқы қысым­нан қауіп­ті. Өйт­кені сенім кет­кен жер­де тұрақты­лық ұзақ тұрмайды.

Қыл­мыс өзгер­ді. Біз өзгер­дік пе?

Бұрын қыл­мыс көше­де жаса­ла­тын. Қазір ол смарт­фон­ның ішіне «жай­ға­сып алған». Бір ғана қоңы­рау, жалғыз ғана жалған хабар­ла­ма, бір «қауіп­сіз шотқа ауда­ры­ңыз» деген сөз – адам­ның жыл­дар бойы жинаған ақша­сын жоқ қыла­ды. Бұл жай ғана ала­яқтық емес. Бұл – жүй­елік мәселе.

Киберқыл­мыс – бүгін­гі ұлт­тық қауіп­сіздік­тің алды­ңғы шебі. Банк­тер­ге шабуыл, деректер­дің ұрла­нуы, жалған ақпа­рат арқы­лы қоғам­ды дүр­лік­ті­ру – мұның бәрі оқ атпай-ақ жаса­ла­тын соғыс. Ең қиы­ны, оның шека­ра­сы жоқ. Қыл­мыс­кер басқа елде оты­ра­ды, зардап шегу­ші – біздің азамат…

Бірақ тех­но­ло­гия бәрін шешеді деу – қателік. Егер халық цифр­лық сау­ат­ты бол­ма­са, кез кел­ген қорған әлсіз бол­мақ. Демек қауіп­сіздік – бұл тек сер­вер­лер­ді қорғау емес, сана­ны қорғау.

Ұйым­дасқан қыл­мыс: көрін­бей­тін ықпал

Ұйым­дасқан қыл­мыс көбіне таса­да жүреді. Ол көше­де­гі төбе­лес емес. Ол – көлең­келі эко­но­ми­ка, заң­сыз қар­жы айна­лы­мы, тен­дер­лер­ге ықпал ету. Егер қыл­мыстық құры­лым­дар эко­но­ми­ка­лық про­це­стер­ге ара­ла­са бас­та­са, бұл жай ғана құқық бұзу­шы­лық емес – бұл мем­ле­кет­тің шешім қабыл­дау қабілетіне қауіп.

Көлең­келі ақша дегені­міз – салын­баған мек­теп, жөн­дел­ме­ген жол, ашыл­маған жұмыс орны. Қыл­мыс тек бір адам­ның қал­та­сын қақ­пай­ды, ол елдің дамуын тежейді.

Ал жемқор­лық ше? Жемқор­лық – қыл­мыстың қалқа­ны. Егер пара арқы­лы жаза­дан құты­луға бол­са, онда заң әлсіз деген сөз. Заң әлсіз бол­са, мем­ле­кет те әлсіз. Сон­ды­қтан жемқор­лы­қ­пен күрес – рей­тинг үшін емес, елдің берік­ті­гі үшін керек.

Ақпа­рат­тық шабуыл: сана үшін күрес

Қазір соғыс тек қару­мен бол­май­ды. Ол ақпа­рат арқы­лы да жүреді. Бір жалған жаңа­лық, бір әдейі тара­ты­лған видео, бір аран­да­ту­шы жаз­ба – қоғам­ды екі­ге бөлуі мүм­кін. Адам­дар ресми ақпа­ратқа сен­бе­се, бос кеңістік пай­да бола­ды. Ал ол кеңістік­ті мін­дет­ті түр­де біреу толтырады.

Ақпа­рат­тық қауіп­сіздік деген – бәрін жабу емес. Керісін­ше, ашы­қтық пен жыл­дам­дық. Егер мем­ле­кет шынайы, нақты, дер кезін­де ақпа­рат бер­се, алып-қашпа сөз­ге орын қал­май­ды. Сенім – ең мықты қорған.

Салдар­мен күре­су – уақыт­ша шара

Қыл­мысқа қар­сы күре­сте біз көбіне «қатаң жаза» тура­лы айта­мыз. Бірақ тарих көр­сет­кен­дей, қорқы­ны­шқа негіз­дел­ген жүйе ұзақ өмір сүр­мей­ді. Ұзақ мерзім­ді нәти­же – әділет­тен туады.

Егер адам өзін әділ сот қорғай­ты­ны­на сен­се, поли­ция заң шең­берін­де әре­кет ететініне сен­се, онда ол жүй­е­ге қар­сы емес, жүй­е­мен бір­ге өмір сүреді. Ал әділет­сіздік сезі­мі тамыр жай­са, бұл – ради­ка­лизм­ге, көлең­келі әре­кет­ке жол ашса керек.

Біздің­ше, қыл­мыстың алдын алу – мек­теп­тен баста­ла­ды. Жастарға мүм­кін­дік беру, сапа­лы білім, адал бәсе­ке – бұлар қауіп­сіздік­ке тіке­лей әсер ете­ді. Себеп­тер жой­ыл­май, сал­дар­мен күре­су – уақыт­ша шара ғана.

Ұлт­тық қауіп­сіздік – сенім формуласы

Қауіп­сіздік деген – қорқып өмір сүру емес. Қауіп­сіздік деген – ертең­гі күн­ге сенім. Ол сенім қай­дан туа­ды? Заң­ның үстем­ді­гі­нен. Инсти­тут­тар­дың ашы­қты­ғы­нан. Әр аза­мат­тың жауапкершілігінен.

Мықты мем­ле­кет – бәрін тый­ым салған мем­ле­кет емес. Мықты мем­ле­кет – әділ мем­ле­кет. Егер жүйе әділ бол­са, халық оны қорғай­ды. Ал халық қорғай­тын елді сыр­тқы күш шай­қал­та алмайды.

Қаза­қстан үшін негіз­гі таң­дау – қауіп­ке тек жау­ап беру ме, әлде оны алдын ала болжау ма? Реак­тив­ті сая­сат әлсіздік­тің бел­гісі. Про­ак­тив­ті сая­сат – кемел­дік­тің бел­гісі. Тех­но­ло­ги­яға инве­сти­ция, құқы­қтық мәде­ни­ет, ашық диа­лог – міне, бола­шақ қауіп­сіздік­тің кілті.

Ұлт­тық қауіп­сіздік – сал­та­нат­ты баян­да­ма­лар­да айты­ла­тын сөз емес. Ол күн сай­ын дәлел­де­нетін сапа. Егер әділет бар бол­са, сенім бар бол­са, жау­ап­кер­шілік бар бол­са – онда қауіп­сіздік те бар.

Ал сенім мен әділет жоғалған жер­де ешқан­дай темір қорған құтқа­ра алмайды…

Сұл­тан ҒАЛЫМБЕК