ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР жиынтығы Жаңа Конституцияның преамбуласын құрайды

Жыл­дар алма­сып, ғасыр­лар ауы­сқа­ны­мен, ұлт­тың жады­нан өшпей­тін, мәні ешқа­шан көмес­кі­лен­бей­тін мәң­гілік құн­ды­лы­қтар бар. Ең басты­сы – бір мақ­сат, бір мұрат жолын­да ұйы­сқан халқы­мы­здың бір­лі­гі мен баян­ды бола­шағы. Осы асыл құн­ды­лы­қтар­ды арқау ете оты­рып, бүгін­гі оты­ры­ста мен Кон­сти­ту­ци­я­лық рефор­ма­ны терең­де­ту аясын­да Кон­сти­ту­ция пре­ам­бу­ла­сын жаңғыр­ту, оның маз­мұ­нын заман тала­бы­на сай қай­та өзек­тен­ді­ру мәсе­лесіне тоқталмақпын.

Кон­сти­ту­ция пре­ам­бу­ла­сын жаңар­ту – бұл тек редак­ци­я­лық түзе­ту емес. Бұл – ұлт­тық мем­ле­кет­тілік­ті нығай­та­тын, елдің иде­я­лық бағ­да­рын айқын­дай­тын маңы­зды қадам.

Мем­ле­кет бас­шы­сы да пре­ам­бу­ла­да ұлт­тық құн­ды­лы­қтар­ды негіз­ге алу қажет­ті­гін нақты атап өтті. Қазақ дала­сы­нан бастау ала­тын өрке­ни­ет пен мем­ле­кет­тілік дәстүрінің сабақ­та­сты­ғын айқын көр­се­ту, Қаза­қстан­ның Ұлы дала­дағы тари­хи мем­ле­кет­тер­дің мұра­гері екенін нақты бей­не­леу маңы­зды­лы­ғы­на ерекше мән бер­ді. Сон­ды­қтан Кон­сти­ту­ци­я­лық рефор­ма аясын­да келіп түс­кен бар­лық ұсы­ны­старға үстірт емес, бай­ып­пен, терең көзқа­рас­пен қарау – ортақ міндетіміз.

Өздеріңіз­ге мәлім, бұған дей­ін құры­лған Пар­ла­мент­тік рефор­ма жөнін­де­гі жұмыс тобы өз мис­си­я­сын абы­рой­мен аяқта­ды. Сол кезең­де жұмыс тобы­на түс­кен ұсы­ны­стар­дың ішін­де Кон­сти­ту­ция пре­ам­бу­ла­сы­на қаты­сты сал­мақты да салиқа­лы ой-пікір­лер аз болған жоқ. Нақты­лай айтқан­да, елі­міз­де­гі бедел­ді сая­си-қоғам­дық ұйым­дар мен жетек­ші жоға­ры оқу орын­да­ры­ның құқы­қта­ну сала­сын­дағы таны­мал ғалым­да­ры ұсы­нған ғылы­ми тұжы­рым­дар айры­қ­ша назар ауда­руға лайық.

Кей­бір ғалым­дар бұл мәсе­ле­ге қаты­сты көзқа­рас­та­рын бұқа­ра­лық ақпа­рат құрал­да­ры мен әле­умет­тік желілер­де ашық жари­я­лап, қоғам талқы­сы­на сал­ды. Бұл – тақы­рып­тың маңы­зды­лы­ғын, оның қоғам­дық сұра­ны­сқа ие екенін айқын көрсетеді.

Кон­сти­ту­ци­я­ның пре­ам­бу­ла­сы – Негіз­гі заң­ның жай ғана кіріс­пе­сі емес. Ол – оның иде­я­лық әрі мораль­дық ірге­та­сы. Пре­ам­бу­ла Кон­сти­ту­ци­я­ны қабыл­да­удағы түп­кі мақ­сат­тар­ды айқын­дай­ды, елдің тари­хи-мәде­ни бол­мысын, ұлт­тық кел­бетін таны­та­ды. Соны­мен қатар ол мем­ле­кет­тің мақ­сат-мін­дет­терін бекі­тетін, Ата заң­ның рухын терең түсі­ну­ге жол аша­тын тұғыр болуы тиіс.

Пре­ам­бу­ла халқы­мы­здың сан ғасыр­лық тари­хи жолын – көне дәуір­ден бүгін­гі күн­ге дей­ін­гі тағ­дыр­лы кезең­дер­ді қам­тып, еркін­дік, әділ­дік, теңдік, бір­лік, жау­ап­кер­шілік сын­ды ұлтқа тән іргелі құн­ды­лы­қтарға сүй­е­нуі қажет. Қоғам­да Кон­сти­ту­ция пре­ам­бу­ла­сын уақыт өткен сай­ын мәнін жой­май­тын маз­мұн­да қай­та жазу керек деген пікір берік орны­қты. Біз, Кон­сти­ту­ци­я­лық комис­сия мүше­лері, бұл ұста­ным­ды толық қол­дап, осы бағыт­та жүй­елі жұмыс жүр­гі­зуі­міз қажет.

Қазір­гі пре­ам­бу­ла мәтінін ғылы­ми тұрғы­дан тал­дау оның маз­мұ­нын қай­та пай­ым­да­уды талап ететінін көр­сетіп отыр. Пре­ам­бу­ла­ның басты бағы­ты –тари­хи сабақ­та­сты­қты нақты көр­се­туі тиіс. Осы орай­да Қаза­қстан­ның Ұлы дала тарихы­ның жалға­сы екені Кон­сти­ту­ци­яда анық көрініс табуы керек деп есептеймін.

Айры­қ­ша назар ауда­ра­тын тағы бір мәсе­ле – Қаза­қстан­дағы этно­са­ра­лық және кон­фес­си­яа­ра­лық келісім тәжіри­бесі. Бұл – халқы­мы­здың тари­хи таң­да­уы, қоғам­дық тұрақты­лы­қтың басты тіре­гі. Осы құн­ды­лы­қтар пре­ам­бу­ла­ның маз­мұ­нын бай­ы­тып, оның тұта­сты­ғын арт­ты­ра түседі.

Қадір­лі әріптестер!

Енді­гі біз ұсы­на­тын пре­ам­бу­ла мәтінін­де бір­не­ше іргелі бағыт айқын көрініс табуы тиіс. Ең әуелі Қаза­қстан өзін бір­тұ­тас ұлт ретін­де таны­туы қажет. Бұл – ұлт­тық біре­гей­лік­ті күшей­тетін, бар­ша қаза­қстан­ды­қты ортақ мақ­сат пен ортақ жау­ап­кер­шілік­ке ұйы­сты­ра­тын басты ұстаным.

Пре­ам­бу­ла­да мем­ле­кет­тің уни­тар­лық сипа­ты, шека­ра­лар­дың мызғы­ма­сты­ғы мен аумақтық тұта­сты­қты сақтау мәсе­лесіне ерекше мән берілуі тиіс. Қазір­гі гео­са­я­си жағ­дай­да бұл қағи­дат­тар ел еге­мен­ді­гін нығай­та­тын шешу­ші фак­тор­лар болып табылады.

Сон­дай-ақ «Әділет­ті Қаза­қстан» иде­я­сы мен оның өзе­гі сана­ла­тын «Заң мен Тәр­тіп» қағи­да­тын пре­ам­бу­ла дең­гей­ін­де бекіту – мем­ле­кет пен қоғам дамуы­ның жаңа фило­со­фи­я­сын айқындайды.

Аза­мат­тар­дың құқы­қта­ры мен бостан­ды­қта­рын қорғау, бір­лік пен ынты­мақ, этно­са­ра­лық және кон­фес­си­яа­ра­лық келісім қағи­дат­та­ры­ның көрініс табуы – қоғам­ның тұрақты­лы­ғы мен орны­қты дамуы­ның басты кепілі.

Бүгін біз Кон­сти­ту­ция тура­лы айтқан­да, тек билік пен құқы­қтық нор­ма­лар­ды ғана емес, ұлт­тың бола­шақ алдын­дағы жау­ап­кер­шілі­гін де ойла­у­ы­мыз керек.

XXI ғасыр­да табиғатқа деген көзқа­рас – мем­ле­кет­тің өмір сүруінің өзек­ті шар­ты. Сон­ды­қтан «Табиғат­ты аялау, эко­ло­ги­я­мы­зды сақтау» иде­я­сы Кон­сти­ту­ци­яда қоғам мен мем­ле­кет­тің ортақ құн­ды­лы­ғы ретін­де көрініс табуы тиіс. Бұл – жер­ге, суға, ауаға және келер ұрпақтың тағ­ды­ры­на деген жау­ап­кер­шілік­ті құқы­қтық дең­гей­де бекітуі­міз керек. Осы арқы­лы біз Әділет­ті Қаза­қстан­ның эко­ло­ги­я­лық әрі мораль­дық ірге­та­сын қалыптастырамыз.

Инно­ва­ци­я­лар – бола­шақ эко­но­ми­ка­сы Кон­сти­ту­ци­я­лық бағ­дар ретін­де Қаза­қстан­ның Кон­сти­ту­ци­я­сы өткені­мізді ғана емес, бола­шағы­мы­зды да айқын­да­уы тиіс. Ал бұл бола­шақ ғылы­мға, тех­но­ло­ги­яға және инно­ва­ци­яға сүй­е­нетін эко­но­ми­ка­мен тіке­лей байланысты.

Егер біз жаһан­дық бәсе­ке­ге қабілет­ті, еге­мен әрі қуат­ты мем­ле­кет болғы­мыз кел­се, білім­ге, цифр­лық дамуға және инно­ва­ци­я­лық сер­пін­ге бағ­дар Кон­сти­ту­ци­я­лық дең­гей­де бекітілуі қажет. Бұл про­грес­ке ұмты­лу, тех­но­ло­ги­я­лық тәу­ел­сіздік пен ада­ми капи­тал­ды дамы­ту мем­ле­кет пен аза­мат ара­сын­дағы қоғам­дық келісім­нің ажы­ра­мас бөлі­гі екенін білдіреді.

Мәде­ни­ет – Әділет­ті Қаза­қстан­ның Кон­сти­ту­ци­я­лық негізі мем­ле­кет­тілік тек заң­дар мен инсти­тут­тар арқы­лы ғана емес, ұлт­тық рух пен мәде­ни­ет арқы­лы орны­ға­ды. Сон­ды­қтан мәде­ни­ет­тің және руха­ни құн­ды­лы­қтар­дың рөлі Кон­сти­ту­ци­яда айқын көрініс табуы тиіс. Дәл осы мәде­ни негіз халы­қты бір­тұ­тас ұлтқа айнал­ды­рып, қоғам­дық бір­лік­ті нығай­та­ды. Мәде­ни­ет­ті Кон­сти­ту­ци­я­лық дең­гей­де бекіту арқы­лы біз Әділет­ті Қаза­қстан­ның тек құқы­қтық емес, өрке­ни­ет­тік мем­ле­кет екенін нақтылаймыз.

Соны­мен бір­ге мәде­ни­ет пен өнер­ге, ғылым мен білім­ге, инно­ва­ци­яға, табиғат­ты аяла­у­ға, бүгін­гі және келер ұрпақ алдын­дағы жау­ап­кер­шілік­ке мән берілуі Кон­сти­ту­ци­я­ны тек құқы­қтық емес, өрке­ни­ет­тік құжат дең­гей­іне көтереді.

Бұл – мем­ле­кет пен халық ара­сын­дағы жария қоғам­дық келісім­нің айқын көрінісі. Осы­лай­ша жаңар­ты­лған пре­ам­бу­ла Мем­ле­кет бас­шы­сы айқын­даған жаңа қоғам­дық келісім­нің, жаңа құн­ды­лы­қтар жүй­есінің айна­сы бол­мақ. Ол қоғам­ды бірік­тіру­ге, даму бағы­тын нақты­ла­у­ға және Кон­сти­ту­ци­я­лық рефор­ма­ның рухын толық ашып көр­се­ту­ге мүм­кін­дік береді.

Осы ұсы­ны­стар­ды қол­дап, пре­ам­бу­ла­ны жаңар­ту­ды Кон­сти­ту­ци­я­лық рефор­ма­ның маңы­зды әрі ажы­ра­мас бөлі­гі ретін­де қарас­ты­ру­ды ұсынамын.

Үнзи­ла Шапақ