Биыл қазақ поэзиясын көкке көтерген ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың туғанына 95 жыл. Бұл тойды бүкіл еліміз, әсіресе Алматы облысы әртүрлі шаралар ұйымдастырып, жан-жақты тойлап жатыр. Сондай мерекелік шараның бірі Талғар қаласындағы М.Бейсебаев атындағы Агробизнес және менеджмент колледжінде өтті.
«Жырмен өрілген ғұмыр» атты әдеби көркем кешке аудан орталығындағы бес колледждің студенттері қатысып, ақынның өлеңдерін оқу, сахналық қойылым көрсету және ақын сөзіне шығарылған әндерді орындау бойынша сайысқа түсті. Ондағы мақсат – ақынның өмірі мен шығармашылығын кеңінен таныту, студент жастардың әдеби көркемдік және музыкалық қабілеттерін дамыту, қазақ әдеби дәстүрін жалғастыру, жастардың поэзияға деген қызығушылығын арттыру болса, міндеті – өлеңді мәнерлеп оқу мәдениетін қалыптастыру, шығармашылық ойлау мен сахналық шеберлікті дамыту, студенттердің өнерге, әдебиетке деген сүйіспеншілігін арттыру.
Әдеби кешті осы өнер сайысының бастамашысы әрі негізгі ұйымдастырушысы – Талғар жоғары медициналық колледжінің директоры, білікті дәрігер, аудандық мәслихаттың депутаты Бағжан Құдабаев ашып, қатысушыларды, қонақтар мен көрермендерді құттықтады.
– Биыл ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың туғанына 95 жыл толып отыр, оны бәріңіз білесіздер. Баршаңызды ақын тойымен шын жүректен құттықтаймын! Жастарға өнер сайысында сәттілік тілеймін!
Жырсүйер қауым Мұқағали ағамызға басқа ақындарда жоқ – Ақиық, Мұзтаудың мұзбалағы деген ат берген. Қаншама ұрпақ ол кісінің поэзиясын оқып, жырларын жаттап, оның өшпес өлеңдеріне жазылған қайталанбас әндерден сусындап келеді. Қазақ поэзиясында айрықша орны бар ақынның мерейтойы тұсында үш оқу орны – Талғар политехникалық колледжі, Талғар агробизнес колледжі және Талғар жоғары медициналық колледжі бірігіп, біздің студент жастарымыз ақын мұрасын қаншалықты оқып жүр, қаншалықты жақсы біледі деген оймен осы сайысты ұйымдастырып отырмыз. Осыны көріп, тамашалап, жастардың өнеріне дұрыс бағасын берсін, олардың дайындық деңгейін білсін деп, қоғамға белгілі белсенді азаматтардан қазылар алқасын сайладық. Олардың арасында арқалы ақынды тірідей көрген, етегінен ұстап, жанында жүрген, «Мұқағали» журналын ашып, 18 жыл бойы оның бас редакторы болған Мәжит Батық ағамыз да бар. Енді сол кісіні ортаға шақырып, бір ауыз лебізін тыңдайық, – деді.
– Бүгінгі сайысты мереке деп айтуға болады. Сіздер Мұқағалимен сырлас болып отырсыздар. Мұқағалидің үні – сіздің үніңіз. Ол өзінің күнделігінде: «Сен де ақынсың» дейді. Осы отырған адамның бәрі ақын. Тіршілікте адамға тамақ керек, киім керек десек, мұның бәрі материалдық құндылық. Бірақ тек тамақ ішіп, киім киіп қана жүрсе, рух қайда? Сен қазақ болып тудың ба, қазақ болып өлуің керек, адам болып тудың ба, адам болып өлуің керек. Осы екі ортада сені жігерлендіретін – рух! Сол рухты қайдан іздейсің? Соны жасап, сенің алдыңа тосатын, сенің айталмай жүрген ішкі сезіміңді айнадан көргендей көрсетіп беретін адамдар болады, олар – ақындар. Ақын болғанда – өлең жазғанның бәрі ақын емес, Мұқағали секілді ұлы ақындар. ХХ ғасырда Мұқағалидың айналасында көптеген ақындар болды. Лауреат та болды, Ленин орденін алғандар да болды, орысша жазғандар да болды. ХХІ ғасырдың қызыл сызығы сызылған кезде солардың бәрі өтпей қалды. Сол сызықтан бері қарай өткен – Мұқағали. Енді ХХІІ ғасырдың шекарасынан кім өтеді?
Сондай адамдар ортамызда отыр, Мұқағалитанушы деген адамдар сіздердің араңыздан шығады деп үміттенемін. Қазіргі Мұқағалиды зерттеп жүргеніміз тек хрестоматиялық деңгейдегі мақалалар, естеліктер тізбегі ғана. Мұқағали қазынасының жұмбақтарын, оның қасиеттерін әлі толық ашқан жоқпыз, оған шамамыз жетпей жатыр. Мұқағалидың мол мұрасы әлі толық зерттелмей жатыр, соны зерттейтін – сіздер. Өйткені Мұқағали өз замандастарынан бірнеше ғасыр асып кеткен. Абай да сондай!
Мысалы, адамның бәрі толғанады, күйінеді, мұңаяды. Сол ішкі сезімнің суретін ақ қағазға түсіргісі келеді, бірақ түсіре алмайды. Адамдардың бәрі бірдей толғанады, бәрі бірдей сағынады, сонан кейін жаңағы толқыныстың бейнесін сөзбен айтып жеткізе алмай жүрген кезде қолына бір өлең түседі. Қараса, тура өзінің ішіндегі ойы, сөзі. «Ой, айналайын ақын» дейді сол кезде. Өйткені ана өлең бірден адамның көкейіне қонып, өзінің сөзіндей жатталады. «Сен менің айта алмай, талай жылдан бері жеткізе алмай жүрген тіркестерімді сол қалпында жеткізіп берген ерсің ғой!» – деп, рахметін айтып, мұны жазған кім екен деп қараса – Мұқағали Мақатаев деп тұрады.
Абай, Мұқағали – халыққа осылай қызмет еткен. Олар абырой, атақ үшін жүгірген жоқ, халқына қызмет етті. Мұқағали көзінің тірісінде мақтау қағаз алмаған адам, бірақ шыңға шығып кетті. Өйткені оның өлеңдері – сіздердің сөздеріңіз. Тек Мұқағали Мақатаев дегені болмаса, ол – сіздің үніңіз, халықтың үні! Сондықтан оның өлеңдері тез жатталады. Абай атамыз:
«Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы» – деп, өлеңді жазу теориясын айтып берді.
Ал Абайдан үлгі алған, білім алған Мұқағали:
«Мен-дағы өлең жазбаймын ермек үшін,
«Жаздым үлгі жастарға бермек үшін»,
Абай жаққан бір сәуле сөнбеу үшін» – деп, Абай сияқты серт берді.
Сіздер де қолдарыңызға қалам алған кезде оны – осы екі рухты өшірмеу үшін ұстауларыңыз керек. Абайдың рухы, Мұқағалидың рухы сөнбесе, қазақ мәңгі жасай береді. Өйткені екі ақын да миллиондаған қазақтың рухын қағазға түсіріп, сіздерге ұсынып отыр. Мына кештеріңіз жақсы, Мұқағалиға ұмтылу деген жақсы. Мұқағалидың әрбір өлеңінің астарында, тереңінде қаншама сырлар жатыр. Басқасын былай қойғанда, Халық, Тіл, Отан туралы «Үш бақытым» деген өлеңі бар, оны барлық бала, барлық мұғалім біледі. Осы өлеңді совет үкіметі кезінде Мұқағали неге жазды? Оны ешкім білмейді. Осы үшеуінің бірі болмаса, сен бақытсызсың дейді.
Бұл өлең – тәуелсіздікке шақыратын гимн! Солай деп түсіну керек! Осы үшеуін түгендеу үшін күресу керек! Күресу деген көшеге шығып айқайлау емес, өзіңнің орныңда, өзіңнің үйіңде отырып күресу керек! Өзіңнің дастарханыңда отырып, сен ата-бабаңның тілінде сөйлеуің керек. Осы тұрғыдан Мұқағали сіздермен сырласып, күш беріп отырған ақын. Сіздердің ішкі сезімдеріңіздің, арман-ниеттеріңіздің бір ұшы Мұқағалимен жалғасып жатқан себебі сол. Бүгінгі кештің, жарыстың мәні де осында деп ойлаймын.
Сондықтан осыны ұйымдастырған ұстаздарға, оған көңіл бөлген жастарға, қолға алып жалаулатқан барлық азаматтарға басымды иіп, рақметімді айтқым келеді. Жолдарың болсын, болашақтарың жарқын болсын! Тәуелсіздіктің Көк Туы дастарханыңда, шаңырағыңда, мемлекетіңде желбірей берсін деген батамды қабыл алыңыздар! – деді өмір бойы ұлы ақынды насихаттаумен келе жатқан Мәжит ағамыз.
Әрі қарай арнайы дайындалған ереже негізінде студенттер үш тур аясында өнерлерін ортаға салды. Бірінші турда әр колледжден 5–10 студент Мұқағали өлеңдерін мәнерлеп оқыды. Мұны қазылар алқасы оқу шеберлігі, дауыс ырғағы мен дикция, эмоциялық әсер және сахна мәдениеті өлшемдері бойынша 3–5 ұпай аралығында бағалап отырды.
Екінші турда ақын шығаршылығынан сахналық көріністер көрсетілді. Оған шығаршылық идея, көркемдік деңгей, сахна мәдениеті және актерлік шеберлікке қарай баға берілді.
Үшінші турда әр колледждің өкілдері жанды дауыста жеке немесе топ болып, Мұқағали өлеңіне жазылған екі әннен орындады. Ол вокалдық шеберлік, эмоциялық жеткізу, сахна мәдениеті және орындау сапасына қарай бағаланды.
Студенттер арасындағы өнер сайысын тамашалауға келген жұрт пен қазылар алқасы олардың өлең оқу, сахналық көрініс жасау, ән шырқау деңгейін өз көздерімен көріп, өз құлақтарымен тыңдап, ұмытылмас әсер алды. Жастардың өлеңге, өнерге құмарлығы мен құштарлығына, дайындық деңгейлеріне тәнті болды. Осылайша қайталанбас ақынның жырмен өрілген бүкіл ғұмырын барлығы бірер сәтте көз алдынан өткізді. Әсіресе Талғар жоғары медицина және агробизнес колледжінің өкілдері оқыған өлең, сахналық көрініс пен әуезді ән көпшіліктің көңілінен шықты. Агробизнес студенттері ақынның ауруханада жатқан сәтін сәтті сахналаса, жоғары медицина колледжінің студенттері «Дариға жүрек» шығармасына негізделген көріністі кәсіби деңгейде атқарып шықты.
Сайыс қорытындысы бойынша Талғар жоғары медицина колледжінің командасы ең жоғары ұпай жинап, 1‑орынды жеңіп алса, Агробизнес колледжінің командасы – 2‑орын, Политехникалық колледж студенттері – 3‑орынды иемденді. Жинаған ұпай санына қарай Қонаев колледжінің командасы – төртінші, «Досмед» жеке медицина колледжінің командасы – бесінші орыннан көрінді.
Әрине, «Алуан-алуан жүйрік бар, әліне қарай шабады» демекші, әр команда әліне, дайындық деңгейіне қарай өнер көрсетті. Біреулері өлең оқуда, сахналық көріністе, ән шырқауда болсын, жаңылмай, қысылып-қымтырылмай, өздерін еркін ұстап, жақсы өнер көрсетсе, араларында өлең мәтінін ұмытып қалған немесе ән ырғағына дұрыс түсе алмаған сәттер де болды. Бірақ ең бастысы – «әу демейтін қазақтың баласы жоқ» дегендей, жастардың бойында әнге, өлеңге, Мұқағали шығармашылығына деген қызығушылық, ақын мұрасын түсінуге, одан үлгі алуға деген ұмтылыс бары байқалды.
Кеш соңында «Орамал тон болмайды, жол болады» деген қазақы салтымызға сай, барлық команда ақшалай сыйлық және тиісті дипломдармен марапатталды. Бұл да өскелең ұрпақты өнерге баулудың, оларды осы бағытта барынша ынталандырудың бір тетігі екені сөзсіз. Оның үстіне бұл сайысты тұрақты дәстүрге айналдырып, жыл сайын өткізу жоспарланып отырғанын естіп, тағы қуанып қалдық. Өйткені өлең деген өнер, өлең деген өмір. Ал Мұқағали өлеңдері – жоғарыда Мәжит ағамыз айтқандай, біздің әрбіріміздің, бүкіл халқымыздың сөзі, үні! Бәрімізге өшпес рух, күш-қуат беретін, туған жеріміз бен еліміз, жалғыз да ортақ Отанымызға деген мәңгі сүйіспеншілікке тәрбиелейтін сырлы да тылсым күш!
«Мен – ХХ ғасыр ұрпағының құрдасымын, содан кейінгі буынның да туысы болатын шығармын…» деп ақынның өзі жазғанындай, ләйім, осындай мазмұнды да тағлымды іс-шаралар жиі ұйымдастырылып, өскелең ұрпақ, халқымыз сол рух пен тылсым күштен мәңгі қуат ала бергей!
Құтмағамбет ТАЛАПБАЙҰЛЫ
