ӘДЕБИЕТ мемлекетпен емес, АДАММЕН ТІЛДЕСЕДІ

Көп­те­ген жазу­шы­ла­ры­мы­зға ар-ұят­тан туған жау­ап­ты сөз жетіспейді.

Қай заман­да бол­ма­сын, қоғам жазу­шы­ны ағым­дағы оқиға­ларға пікір біл­діру­ші ғана емес, дәуір­дің иман­ды­лық өлше­мі, адам­гер­шілік айна­сы ретін­де қабыл­да­ды. Жазу­шы сөзінің құны дауы­сы­ның қат­ты­лы­ғы­мен емес – шын­ды­ғы­мен, жағым­паз­ды­ғы­мен емес – ащы да бол­са ақиқат­ты айта білуі­мен өлше­нетін. Халық әлім­сақтан «адам жаны­ның инже­нері» сана­ла­тын қалам­гер­ден дәл осы адал­дық пен жау­ап­кер­шілік­ті күтеді.

Жаңа Кон­сти­ту­ция жоба­сы талқы­ға түс­кен бүгін­гі таң­да бұл жау­ап­кер­шілік­тің жүгі тіп­тен ауыр­лай түс­пек. Мұн­да мәсе­ле сая­си көзқа­рас­та емес, жазу­шы­лық мұратқа адал­ды­қта болып тұр. Қоғам өз зия­лы­ла­ры­нан есеп­ке негіз­дел­ген емес, ар-ұят­тан туған пай­ым­ды, тәу­ел­сіз көзқа­рас күту­ге хақылы.

Ар-ұят – біздің ішкі төре­ші­міз. Ол іс-әре­кеті­міздің ел алдын­да құр­мет­ке ме, әлде лағы­нет­ке ме лай­ы­қты екенін айныт­пай таны­та­тын бір­ден-бір куәгер.

Тарих­тың дәлел­де­уін­ше, оқыр­ман сені­мі – ең биік, әрі ең нәзік мара­пат. Оны Пре­зи­дент Жар­лы­ғы­мен алу мүм­кін емес, сон­дай-ақ ішкі таза­лы­ғы­ң­ды саудаға салып, оны сақтап қала алмай­сың. Сон­ды­қтан бүгін­де мына бір қара­пай­ым шын­ды­қты ұмыт­паған абзал: жазу­шы билік­ке неме­се өтпе­лі кезең­ге емес, ерте ме, кеш пе – бәрін өз орны­на қоя­тын Уақыт пен Қоға­мға керек.

Өкініш­ке қарай, қаза­қстан­дық көп­те­ген қалам­гер­лер осы бір ақиқат­ты жады­нан шыға­рып алған­дай. Атақ-даңқ, сый­лық, лау­а­зым, мате­ри­ал­дық игілік пен өз шығар­ма­ла­рын өткі­зу үшін билік алдын­да «тік» тұруға дай­ын. Әріп­те­стерім үшін ұяламын!

Аны­ғын­да, ар-ұят – біздің ішкі қазы­на­мыз, ол істері­міздің абы­рой­лы не абы­рой­сыз екенін қате­ле­с­пей сара­лай­ды. Менің­ше, таза ардың үні – жүз жыл­дық атақ-даңқтың жаңғы­ры­ғы­нан әлдеқай­да жағымды.

Әде­би­ет – қоғам­ның үні екенін қалай ұмы­туға бола­ды? Әде­би­ет – жай ғана сөз өнері емес. Ол – халы­қтың тарихы, мұңы мен үміті көрініс таба­тын айна. Бұл біздің кім екені­мізді, қай­да бара жатқа­ны­мы­зды ұғын­ды­ра­тын құрал. Ұлы Абай­дан бастап, бар­лық ірі тұлға­лар қаза­қтың тағ­ды­рын жыр­лап қана қой­май, ұлт­тық сана-сезім­ді қалып­та­стыр­ды. Ал бүгін­де осы дәстүр жалға­сын тауып жатыр ма? Бұл үлкен сауал.

Осы­ның бәріне қара­ма­стан, біз, қаза­қтар, әде­би­ет сала­сы бой­ын­ша Нобель сый­лы­ғын алғы­мыз келеді. Бірақ бұл сый­лық тек әде­би­ет­те­гі жетістік үшін ғана беріл­мей­ді. Ол көр­кем­дік биік­тер үшін ғана емес, сая­си ради­ка­лизм неме­се күн­делік­ті айқай-шу үшін де беріл­мей­ді. Ол – гума­ни­стік құн­ды­лы­қтар үшін берілетін мара­пат. Ол адам­ды селт еткізіп, оның руха­ни әле­мін астаң-кестең қыла­тын, әлем­дік дең­гей­де­гі тари­хи ауқым­ды еңбек үшін беріледі.

Әде­би­ет – біздің өмірі­міздің көшір­месі емес, оның көр­кем бей­несі. Ол шын­ды­қтың автор­лық тәжіри­бе, мұң, дана­лық пен үн арқы­лы өңде­луі. Оның мін­деті – шулау емес, мән-мағы­на­ны ашу. Әрбір шынайы кітап – тыл­сым дүниенің құпи­я­сын ашуға, бей­мәлім нәр­се­ге жақын­да­уға, кеше ғана тіл жет­пе­стей көрін­ген дүниені сурет­теп беру­ге ұмты­лыс. Бұл ішкі жұмыстың бәрі аран­да­ту неме­се өтпе­лі реак­ция үшін емес, бір ғана мақ­сат – адам мен әлем дана­лы­ғын тану үшін жасалады.

Әде­би­ет санаға терең әрі нәзік әсер ете­ді. Ол мәң­гілік құн­ды­лы­қтар­мен – адам мінезі­мен, адам­гер­шілік таң­да­уы­мен, жалғы­зды­қ­пен, ерлік­пен, қорқы­ны­шпен, махаб­бат­пен және қаза­мен жұмыс істей­ді. Ол мем­ле­кет­пен емес, адам­мен тіл­де­седі. Дәл осы себеп­ті әде­би­ет кез кел­ген сая­си айты­стан ұзақ жасай­ды – ол дәуір­лер­ді де, режим­дер­ді де, үкі­мет­тер­ді де арт­та қалдырады.

Мем­ле­кет­тің жеке тұлға құқы­ғын тап­та­уы, ол қан­дай игі мақ­сат­пен бүр­ке­ме­лен­бесін, елді тығы­ры­ққа тірей­ді. Біздің аға буы­нға отыз жыл бойы қабыл­данған, жұм­сар­тып айтқан­да, біліксіз шешім­дер­дің зардаб­ын тар­ту жазы­лып­ты. Елде­гі жағ­дай Ору­элл­дің анти­уто­пи­я­сын еске түсіретін: «Отан», кей­ін­нен «Нұр Отан» пар­ти­я­сы­ның толық дик­та­ты орна­ды. Қоғам­дағы жеке адам­ның аман­ды­ғы­ның басты шар­ты – оның тұлға ретін­де жой­ы­луы бол­ды. Сон­ды­қтан біз­де елге ешбір еңбе­гі сің­бе­ген, Шапы­ра­шты руы­нан шыққан түс­сіз шене­унік­тер сим­вол­дық тұлғаға айналды.

Назар­ба­ев дәуірін­де қоғам­дық жалған­дық, ұрлық пен жемқор­лық гүл­ден­ді. Нелік­тен енді бәрі­міз бір­лесіп, билік­те­гі осы бір сорақы­лы­ққа қар­сы тұр­масқа? Достар­мен дастар­хан басын­дағы кей­іс пен сай­ла­у­ға қаты­спау сияқты үнсіз нара­зы­лы­қтан әрі­ге аса алмай келеміз.

Мен бар­ри­ка­даға неме­се ере­уіл­ге шақыр­май­мын, мен тек немқұрай­лы­лық пен енжар­лы­қты тастап, қоғам­дық өмір­ге бел­сене ара­ла­суға үндей­мін. Қазір біз ел тағ­ды­ры­на жыл­дар емес, айлар, тіп­ті күн­дер әсер ететін сая­си арна­да келе жатырмыз.

Бәл­кім, осы бір руха­ни құл­ды­ра­удың себебі неде екенін ойла­на­тын уақыт жет­кен шығар?! Шәкәрім­ді, Мағ­жан Жұма­ба­ев­ты, Ахмет Бай­тұр­сы­нұ­лы мен Жүсі­п­бек Аймауы­то­вты қай­та оқиы­қ­шы. Мүм­кін, кезін­де естіл­ме­ген олар­дың пай­ғам­бар­лық ойла­ры біз­ге дәл қазір көмектесер…

Бигел­ді ҒАБДУЛЛИН, Қаза­қстан­ның құр­мет­ті жазушысы