Конституциялық комиссияның отырыстары алдағы жұмысымыздың дұрыс және сындарлы сипатын белгіледі. «AMANAT» партиясы бұл үдеріске тек қана қатысып қоймай, партияластар мен қолдаушылардың пікірлерін үнемі саралап отырады. Қоғам да бұл іргелі ұсыныстарды қолдайтынын сенімді түрде айта аламыз. Олар азаматтардың нақты сұраныстарына сәйкес келеді.
Бүгінгі таңда біз қолданыстағы негізгі заңға түзетулер енгізу бойынша ғана емес, Әділетті Қазақстанның сұраныстарына жауап беретін жаңа Конституцияны іс жүзінде қалыптастырып жатырмыз.
Бұл күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет қағидатына негізделген, билік архитектурасын жүйелі түрде қайта құру деген сөз. Ол бүкіл реформаның логикасын белгілейді.
***
Бүгінгі Конституциялық комиссияның жұмысы парламенттік реформадан бастау алды. Өйткені Конституциялық өзгерістердің үлкен бір бағыты Парламенттің болашағына байланысты. Барлық фракция жетекшілері, біраз әріптесіміз жұмыс тобының қызметіне белсене атсалысты. Жарты жыл бойы болашақ Парламенттің құрылымы мен құзыреті төңірегінде нақты нормалар әзірлеп, ұсыныстар бердік. Әр партияның саяси ұстанымы мен көзқарасы жұмыс тобында нақты көрінді.
Бір палаталы Парламент құру – ел болашағы үшін тағдыршешті, өте қажет шешім. Ол – саяси жауапкершілікті нақтылау, партиялардың институционалдық рөлін күшейту. Бұл тұрғыда Президенттің бір палаталы Парламентке көшуді ұсынғаны өте орынды. Унитарлы мемлекеттер үшін дәл осындай модель ең тиімді болып саналады.
Заң шығару процесі жылдам, ашық және түсінікті болады. Барлық заңдар бір Парламентте үш оқылымнан өтеді. Яғни, алғашқы екі оқылым ашық талқыланса, үшінші оқылымда оның Конституцияға, еліміздің ұлттық заңдарына сәйкестігі пысықталады.
Осы тұста лобби, жеке мүдде мен мемлекеттік саясатқа кереғар ұсыныстарға толығымен тосқауыл қойылады. Яки арнайы енгізіліп отырған үшінші оқылым – негізгі әрі кәсіби сараптаманы арттыратын маңызды қадам болады.
Осыған байланысты болашақ Құрылтайдың партиялық тізім арқылы жасақталуы жеке тұлғаларға емес, саяси бағдарламалар мен идеологияларға негізделген институционалдық жауапкершілікті күшейтеді. Өйткені саяси партия – шешімдерді бірлесіп қабылдайтын, өзара бақылау мен жауапкершілікке сүйенетін қоғамдық-саяси институт.
Осы логиканың жалғасы ретінде Парламентте барлық фракция өкілдерін қамтитын тұрақты сараптамалық-құқықтық комитет құру қажет. Меніңше, бұл бастаманы парламенттік фракция басшылары да қолдайды деп сенемін.
Қоғамда болашақ Парламенттегі депутаттар саны бойынша әртүрлі пікір бар. Дегенмен, жұмыс тобының 145 депутат болуы қажет деген шешімі бүгінгі саяси ахуалға да, тіпті қоғамның сұранысына да сай. Мәселен, Конституциялық құрылымы, жер көлемі, халық саны әлдеқайда бізден кіші еуропалық мемлекеттердің көбінде депутаттар саны едәуір көп. Мысалы, 10 миллион халқы бар Португалияда – 230 депутат, Швецияда – 349 депутат, ал небәрі 3 миллион тұрғыны бар Литвада – 140 депутат.
***
Ключевым элементом новой модели становится полностью пропорциональная избирательная система. Это стратегическое требование времени.
Все депутаты будут избираться по партийным спискам. Это означает прямую и честную связь между волей избирателя и составом законодательного органа. Такой формат запускает глубокие изменения в политической культуре страны. Парламент будет отражать реальные предпочтения общества, а политическая конкуренция станет более прозрачной и понятной для граждан, усиливая ответственность партий перед людьми.
Сегодня звучат опасения, что отказ от мажоритарной системы якобы ущемляет права избирателей, особенно беспартийных. Но это не соответствует реальности. В пропорциональной системе каждая партия борется за каждый голос – и прежде всего за голос независимого, не состоящего ни в одной партии гражданина.
Достаточно посмотреть на итоги выборов 2023 года. По партийным спискам за «AMANAT» проголосовали почти 3,5 миллиона человек, а по одномандатным округам мы получили около 2,8 миллионов голосов.
Это означает, что за нас голосуют не только члены партии, а прежде всего наши сторонники – люди, которые разделяют наши ценности и политический курс.
За последние годы в Казахстане сформировался полноценный институт современных политических партий. Они больше не нуждаются в специальных ограничителях или защитных механизмах.
Сегодня партии готовы нести прямую и полную ответственность за законодательную власть. Именно это делает решение Главы государства о парламентской реформе своевременным и политически зрелым. Это повысит институциональную роль политических партий, а также их ответственность перед обществом. Теперь мажоритарный принцип будет исполняться через внутрипартийные праймеризы, дебаты между кандидатами.
Самое важное, политическая партия – это полноценный институт, который имеет собственный принцип сдержек и противовесов. В партиях нет места решениям, основанным на эмоциях или на мнении одного человека. В этом и заключается суть инициативы по созданию однопалатного Парламента.
***
На субботнем заседании члены Комиссии от нашей партии выдвинули ряд предложений, отражающих ценностные и институциональные приоритеты. Среди них – мой тезис о закреплении в Конституции нормы о браке как добровольном, равноправном союзе между мужчиной и женщиной. Мои коллеги, в частности депутат Мажилиса Унзила Шапак, предложили обновить преамбулу Конституции для укрепления национального государства и закрепления идеологического направления РК, включая принципы «Справедливый Казахстан» и «Закон и порядок».
Депутат Мурат Абенов представил инициативу по защите интеллектуальной собственности и творческой свободы; а Марат Башимов подчеркнул приоритеты укрепления политической устойчивости, повышения эффективности госуправления и защиты прав граждан, включая предложение о запрете иностранного финансирования политических партий.
Партия «AMANAT» долгие годы за это боролась, и я рад, что мы смогли отстоять волю наших избирателей. Они нашли отражение в сегодняшней сравнительной таблице, что доказывает открытую и уважительную позицию Комиссии к мнениям политических партий.
***
Мемлекет басшысының президенттік квотадан бас тартуы, Ассамблея квотасын алып тастауы – Парламенттің рөлін күшейтеді. Бұл болашақ Парламент тек сайлаушылардың еркімен сайланатынын білдіреді. Яғни, Құрылтайда Президенттің таңдаулы тұлғалары емес, халықпен тікелей сайланған өкілдері қызмет атқарады.
Ең негізгісі – бұл ашық, демократиялық бастаманы әлемдік сайлау процестеріне баға беретін халықаралық саяси ұйымдар толық қолдайтыны анық. Ол әлемдік тәжірибе мен жаһандық конвенциялардағы либералды ұстанымдардың анық көрінісі. Бір сөзбен айтқанда, отандық парламентаризм тарихында алғаш рет легитимді әрі әділетті қадамдар жасалып жатыр.
Ең маңызды жаңалық – Президенттің болашақ Парламентті Құрылтай деп атауды ұсынуы. Менің ойымша, тарихи тұрғыдан да, қазіргі заман тұрғысынан да Парламенттің табиғатын аша түсетін атау.
Партиямыздың төрағасы Ерлан Жақанұлының өзі де Құрылтай атауы әрқашан да «дала демократиясының негізі болған» деп ерекше атап өтті. Расында да, ежелден ұлт тағдырын айқындаған, ел үмітін арқалап, халықтың аманатын ашық талқылаған тарихымыздағы алғашқы демократиялық институт – Құрылтай еді. Енді Президент дәл осы жауапкершілікті болашақ Парламентке, саяси партияларға жүктеп отыр.
Парламентті Құрылтай деп атай отырып, біз тарихи байланысты, тамырымызға, ұлттық рухымыз бен дәстүрімізге деген құрметті қайта жаңғыртамыз. Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, әлем елдері өздерінің саяси мәртебесін айқындау үшін ұлттық парламенттеріне тарихи ұлттық атаулар береді. Мәселен, заң шығарушы орган Израильде – Кнессет болса, Германияда – Бундестаг, Латвия, Литвада – Сейм, Жапонияда – Коккай. Яғни, әр ұлт өзінің тарихымен, өткен сындарлы саяси құрылымына сай дәстүрлі атауларға басымдық береді.
Елдің саяси архитектурасы осылай айқындалады. Бұл – өзгермеуі тиіс аксиома.
Елнұр БЕЙСЕМБАЕВ,
ҚР Парламенті Мәжілісіндегі «Аманат» партиясы фракциясының жетекшісі
