АТТИЛА: ДАЛА МЕН ЕУРОПАНЫ ЖАЛҒАҒАН КӨПІР

Қаза­қстанға жасалған экспедиция

қалай түр­кі әле­мін­де­гі ең ірі мәде­ни одаққа жол ашты

Буда­пешт­те музей­лік жоба шең­бері­нен шығып, гео­са­я­си әрі мәде­ни мани­фест­ке айналған көр­ме ашыл­ды. Ғұн биле­ушісі Атти­ла­ның тарихы жаңа еура­зи­я­лық бол­мыс, ғылы­ми дипло­ма­тия және Кар­пат­тан қазақ дала­сы­на дей­ін созы­лған бай­ла­ны­стар тура­лы сөз қозға­уға себеп бол­ды. Көне арте­фак­тілер қой­ы­лған сөре­лер­дің артын­да – бір антро­по­ло­ги­я­лық экс­пе­ди­ци­ядан баста­лып, 20 жылға созы­лған халы­қа­ра­лық ынты­мақ­та­стық жатыр.

22 қаңтар – Мади­яр мәде­ни­еті күні – Буда­пешт қала­сын­дағы Вен­грия Ұлт­тық музей­ін­де соңғы қырық жыл­дағы ғұн­дар­дың аңы­зға айналған биле­ушісіне арналған ең ауқым­ды «Атти­ла» көр­месі ашыл­ды. «Мади­яр-Тұран» қоғам­дық қоры­ның қол­да­уы­мен жүзе­ге асқан жоба 13 елдің 64 музей­і­нен жиналған 400-ден астам жәді­гер­ді бірік­тіріп, жай ғана музей­лік марш­рут емес, Орта­лық Ази­ядан Еуро­паға дей­ін­гі тұтас тари­хи кеңістік­ті қалыптастырды.

Көр­ме бір­ден өзін тек мәде­ни шара ретін­де ғана емес, сая­си-тари­хи шара ретін­де де таныт­ты: Атти­ла мұн­да тек жау­ла­у­шы неме­се миф­тік кей­іп­кер емес, Шығыс пен Баты­сты, дала халы­қта­ры мен Еуро­па­ны ғасыр­лар бойы бай­ла­ны­сты­рып кел­ген ортақ жад­тың сим­во­лы ретін­де ұсынылды.

Екі ғасыр­лық музей қабы­рға­сын­дағы тірі тарих

Ашы­лу сал­та­на­ты 224 жыл­дық Вен­грия Ұлт­тық музей­інің Сал­та­нат залын­да өтті. Қонақтар үшін ғұн­дар дәуірінің «тірі көріністері» жасал­ды: жауын­гер­лік киім­де­гі құр­мет қара­уы­лы, этни­ка­лық музы­ка, салт­тық билер, көне аспап­тар­дың үні. Тари­хи атмо­сфе­ра­ны ғылым, мәде­ни­ет және қоғам­дық дипло­ма­тия тоғы­сын­да көп жыл­дан бері жұмыс істеп келе жатқан «Мади­яр-Тұран» қоры­ның дәстүр сақта­у­шы­ла­ры қалыптастырды.

Ресми сөз­дер ара­сын­да ком­по­зи­тор Балинт Бар­шонь, Токош Атти­ла, Жураф­ски Золтан және аты аңы­зға айналған садақ­шы Лай­ош Каш­шаи өнер көр­сетіп, музей ашы­луын көне құры­л­тай­дың бір түріне айналдырды.

Атти­ла – ұлт­тық және еура­зи­я­лық жад­тың бір бөлігі

Алға­шқы құт­ты­қтау сөзді Мади­яр Ұлт­тық музейі мем­ле­кет­тік кол­лек­ци­я­лар орта­лы­ғы­ның төраға­сы, док­тор Габор Жиг­монд сөй­леді. Ол Атти­ла­ның бей­несі уақыт өте келе Вен­гри­я­ның көпқа­бат­ты ұлт­тық дәстүрінің бір бөлі­гіне айналға­нын, ал оның билі­гі тұсын­да Кар­пат ала­бы еура­зи­я­лық сая­сат­тың орта­лы­ғы­на айналға­нын атап өтті.

Оның айтуын­ша, көр­ме ғұн­дар дәуірі тура­лы ғана емес, соңғы 1600 жыл­да Атти­ла­ның мади­яр және еуро­па­лық тари­хи жад­та қалай қабыл­да­нып кел­генін де баян­дай­ды. Экс­по­зи­ци­яда Ғұн импе­ри­я­сы­ның бұры­нғы аумақта­ры­нан табы­лған жәді­гер­лер, Орта­лық Еуро­па ескерт­кі­ш­тері және Вен­гри­я­ның мем­ле­кет­тік кол­лек­ци­я­ла­рын­дағы сирек бұй­ым­дар қатар қойылған.

Түр­кі әле­мі – бір­тұ­тас мәде­ни кеңістік

«ТҮРКСОЙ» ұйы­мы­ның бас хат­шы­сы Сұл­тан Раев бұл көр­мені жай музей­лік оқиға емес, ұжым­дық жад­тың көрінісі деп ата­ды. Оның айтуын­ша, алғаш рет түр­кі мем­ле­кет­терінің музей­лері ортақ тари­хи желі­ге арналған осын­дай ауқым­ды жоба үшін бірі­гіп отыр. Көр­ме­де­гі экс­по­нат­тар – Орта­лық Ази­я­ны, Кав­каз­ды, Ана­до­лы­ны және Еуро­па­ны бір мәде­ни кеңістік­ке тоғы­сты­ра­тын бір­лес­кен архео­ло­ги­я­лық, антро­по­ло­ги­я­лық және ғылы­ми зерт­те­улер­дің нәтижесі.

Раев ғұн­дық және түр­кілік дәстүр­ге жақын халы­қтар­дың ынты­мақ­та­сты­ғы қарқын­ды дамып келе жатқа­нын атап өтіп, мади­яр Құры­л­тайы сияқты мәде­ни дипло­ма­ти­я­ның зама­на­уи алаң­да­рын мысалға кел­тір­ді. Жобаға Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Ұлт­тық музейі де қатысты.

Андраш Биро – бәрі басталған тұлға

Бұл ұзақ жыл­дық үдерістің негіз­гі тұлға­сы – мади­яр антро­по­ло­гы, қоғам қай­рат­кері, «Мади­яр-Тұран» қоры­ның пре­зи­ден­ті Андраш Биро. Дәл осы ғалым­ның ғылы­ми зерт­те­улері Вен­грия, Қаза­қстан, Орта­лық Азия, Кав­каз және Моңғо­лия зерт­те­ушілерінің қазір­гі жақын­да­суы­на бастау болды.

2006 жылы Биро Қаза­қстан­ның Торғай өңіріне экс­пе­ди­ция жасап, қаза­қтың мадиар руы­ның шежіресін зерт­те­ді. Нәти­же­сін­де мади­яр­лар мен қаза­қтың мадиар (арғын) руы ара­сын­да «гене­ти­ка­лық бай­ла­ныс» бар екенін көр­сет­кен ғылы­ми еңбек жарық көр­ді. Бұл зерт­теу ака­де­ми­я­лық жаңа­лық қана емес, ірі халы­қа­ра­лық диа­лог­тың баста­лу нүк­тесіне айналды.

Атти­ла: жау­ла­у­шы, ата-баба, қаһарман

Андраш Биро өз сөзін­де Атти­ла­ның әр халы­қтың тари­хи жадын­да әртүр­лі бей­не­де сақталға­нын айт­ты. Біре­улер үшін ол – қатыг­ез жау­ла­у­шы, ал мади­яр­лар үшін – әулет­тік ата-баба, аңы­здар қаһар­ма­ны, дала өрке­ни­етінің күші. Мұн­дай құр­мет Түр­ки­ядан бастап, Қаза­қстан, Әзір­бай­жан, Өзбек­стан, Қырғыз­стан мен Моңғо­ли­яға дей­ін­гі ғұн­дық және түр­кілік сана­сы бар елдер­де кез­де­седі. Сон­ды­қтан Буда­пешт­те­гі көр­менің ашы­луын ол Атти­ла­ның «ота­ны­на сим­вол­дық ора­луы» деп атады.

Сая­си астар және ұлт­тық нарратив

Вен­гри­я­ның мәде­ни­ет және инно­ва­ци­я­лар мини­стрі Балож Хан­ко Атти­ла­ның ұлт­тық өлше­міне назар аудар­ды. Оның айтуын­ша, Вен­гри­яда өздерін ғұн­дар мен олар­дың мем­ле­кетінің мұра­гері санау кең таралған. Ол Атти­ла­ны «Шығыс пен Баты­сты жалғаған көпір» деп атап, көр­ме ұлт­тық сенім­нің қай­нар көзіне айна­луы тиіс екенін жеткізді.

Өз дәуірі­нен асып түс­кен тарих

Көр­менің ашы­луын­да Вен­гри­я­ның мем­ле­кет­тік хат­шы­сы, тарих­шы Янош Надь та сөз сөй­леді. Ол Атти­ла­ның екі ірі тари­хи ерлі­гі бар екенін атап өтті: Рим шека­ра­сы­ның шығы­сын­дағы халы­қтар­ды бірік­тіріп, Визан­тия мен Рим сана­сқан импе­рия құруы және оның өлім­нен кей­ін­гі тағ­ды­ры. Атти­ла­ның есі­мі бүгін де Шығы­ста құр­мет, Баты­ста үрей тудырады.

Көр­ме қонақта­рын не күтеді

Көр­ме архео­ло­гия, антро­по­ло­гия, архео­ге­не­ти­ка, өнер тарихы және зама­на­уи ғылы­ми түсін­ді­ру­лер арқы­лы ғұн дәуіріне көз жүгір­те­ді. Экс­по­нат­тар қата­рын­да қару-жарақ, тұр­мыстық бұй­ым­дар, әше­кей­лер, ғұрып­тық заттар және Еуро­па мен Орта­лық Азия музей­лері­нен алы­нған сирек жәді­гер­лер бар.

Вит­ри­на­лар­дан тыс бағдарлама

Жоба халы­қа­ра­лық кон­фе­рен­ци­я­лар­мен, дәрістер­мен, дөң­ге­лек үстел­дер­мен, отба­сы­лық және бала­ларға арналған шара­лар­мен, қолө­нер шебер­ха­на­ла­ры­мен, кітап таны­сты­ры­лым­да­ры­мен, кино көр­сетілім­дері­мен және тірі музы­ка­лық кеш­тер­мен қатар жүреді.

Қаза­қстан – бастау нүктесі

Осы­лай­ша тари­хи шең­бер тұй­ы­қта­ла­ды: бұл халы­қа­ра­лық көр­менің баста­уы – қазақ дала­сы. Торғай­дағы экс­пе­ди­ция мен мадиар руын зерт­теу – Вен­грия ғылы­мын Орта­лық Ази­я­ның түр­кі әле­мі­мен бай­ла­ны­сты­рған алға­шқы сер­пін бол­ды. Бүгін­де «Атти­ла» көр­месі – тек ғұн биле­ушісі тура­лы әңгі­ме емес, Қаза­қстан дала­сы­нан бастап, Мади­яр Ұлт­тық музей­інің зал­да­ры­на дей­ін созы­лған ортақ тарих­тың жаңа нұсқасы.

Қай­рат ҚАЙКЕНҰЛЫ, «D»