«БАСҚА ПӘЛЕ – ТІЛДЕН»

• ҚР Пар­ла­мен­ті Мәжілісінің депу­та­ты Ермұрат Бапи 4 қаңтар (2026) күн­гі пле­нар­лық оты­ры­стың күн тәр­тібіне елде жүріп жатқан кон­сти­ту­ци­я­лық рефор­маға бай­ла­ны­сты мәсе­ле қою­ды ұсы­нып, мәжілісмен­дер бұл тақы­рып төңіре­гін­де өз ой-пікір­лерін жария еткен еді. Біз төмен­де депу­тат Ермұрат Бапи­дың сон­дағы сөй­ле­ген сөзінің толық нұсқа­сын қаз-қал­пын­да жари­я­лап отырмыз.

Құрмет­ті төраға мырза!

Ең алды­мен елде­гі кон­сти­ту­ци­я­лық рефор­ма­ны талқы­лау жөнін­де­гі менің ұсы­ны­сым­ды Мәжілістің спи­кері ретін­де күн тәр­тібіне енгіз­ген шеші­міңіз үшін аза­мат­тық алғыс айта­мын! Расын­да, осын­дай орас­ан өзгеріс­ке қаты­сты мем­ле­кет­тік өкілет­ті орган­ның три­бу­на­сы­нан сөз айт­пай, ресми рет­те үнде­мей қалуы­мы­зға бол­май­тын еді. Бұл ертең­гі күні сіз­ге де, біз­ге де сын болар­лық мәсе­ле деп білем!

Елде­гі сая­си өзгерістер тура­сын­да пле­нар­лық оты­ры­сқа мәсе­ле енгі­зу жөнін­де ұсы­ныс біл­дір­мес бұрын біз – Бақыт­жан Базар­бек, Еркін Әбіл, Сер­гей Поно­ма­рев, Абзал Құс­пан, Қазы­бек Иса, Елнұр Бей­сен­бев, тағы басқа бір топ депу­тат­тар – бірін­ші кезек­те қаза­қстан­дық қоғам мен елде­гі сая­си өзгерістер­ге мүд­делі сала­у­ат­ты аза­мат­тық бел­сен­ділер­ге сөз арнай­ық, халы­ққа өз пікірі­мізді біл­дірей­ік деген оймен бас қостық.

«Жаңа Қаза­қстан­ды» қалып­та­сты­ру сұра­ны­ста­ры­на сәй­кес, біздің қоғам елде өзек­ті өзгерістер болуы керек деген талап­ты тал­май айтып келе жатқа­ны мәлім. Бірақ біз елде бұры­нғы 30 жыл бойы қалып­тасқан, сірес­кен сая­си режим­нің сеңі 2022 жылғы рефе­рен­дум­ның бары­сын­да сөгі­ле басталға­ны­на мән бере бер­мей­міз. Сон­дағы алға­шқы рефор­ма­ның нәти­же­сін­де бір­те-бір­те қалып­тасқан құн­ды­лы­қтар­ды баға­лай алмай жүр­ген «созыл­ма­лы қар­сы­лық дер­ті­міздің» сал­да­ры­нан өзі­міз аңсап кел­ген кон­сти­ту­ци­я­лық өзгерістер­ді өгей көр­гені­міз тіп­тен түсініксіз жағ­дай болып тұр.

Бүгін­гі қоғам­да, әсіре­се әле­умет­тік желілер­де соңғы алты ай көле­мін­де сұл­ба­сы жасалған кон­сти­ту­ци­я­лық өзгерістер­ге қаты­сты батыл, бірақ көп рет­те сыңаржақ сын­дар айты­лу­да. Әрине, аза­мат­тық ұста­ным­мен және мем­ле­кет­тік мүд­де тұрғы­сын­да айты­ла­тын сын­дар­лы сынға шек­теу бол­мауы тиіс. Бірақ бүгін­де сон­дай сын айту­дың мүм­кін­ді­гі туға­ны қоғам­дық құн­ды­лық екенін тағы да баға­лай алмай жүр­міз. Назар­ба­ев­тың зама­нын­да демо­кра­ти­я­лық демі ішін­де тұн­шы­ғып, суы­ры­лып шыға алмай жүр­ген қоғам­ның тығы­ны сол құн­ды­лы­қтар­дың арқа­сын­да ағы­ты­лға­ны анық қой!

Иә, жаңа Кон­сти­ту­ци­я­ның жоба­сы­на қаты­сты айты­лып жатқан біраз сын­дар­лы сөздің төр­кіні тіл­ге тіреліп жатыр. Ұлт­тық намысы селт етіп оянған халы­қтың тала­бы теріс деп, үзіл­ді-кесіл­ді үзіп таста­удың жөні жоқ. Қоғам­да қызуы көтеріл­ген бұл тақы­рып­ты жылы жауып қоюға бол­май­ды. Сөз жоқ, тіл төңіре­гін­де айты­лып жатқан қар­сы пікір­лер БАҚ бет­терін­де жари­я­ланған Кон­сти­ту­ция жоба­сын талқы­лау бары­сын­да наза­рға алы­на­ды деген сенім бар.

Бірақ қаза­қта «Басқа пәле – тіл­ден» деген тағы бір тәм­сіл бар. Дауы­лы дүлей қазір­гі қатқыл халы­қа­ра­лық қаты­на­стар­дың қор­ша­уы мен тәр­тібі күн сай­ын қырық құбы­лған гео­са­я­си әлем­де біз бұл «пәленің» қатері­нен сақта­на білуі­міз керек. Бүгін­гі буы­рқа­нып тұрған дүни­е­де біз бір тіл­дің үстем­ді­гін орна­та­мыз деп, әпер­бақан, әумесір әлдекім­дер­ге білек күшін безей­тін­дей ел емес­піз. Біз­де мем­ле­кеті­міздің тәу­ел­сізді­гі мен жасам­паз бола­шағы үшін сырт­тағы соқты­қ­па­лы-соқ­пақты жол­ды дипло­ма­ти­я­ның деме­уі­мен және сыр­баз сая­сат­пен жүріп өту­ден басқа аль­тер­на­ти­ва жоқ! Жал­пы­ха­лы­қтық талқы­ла­у­ға ұсы­ны­лған жаңа Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның жал­пы сая­си сипа­тын сала­у­ат­ты сара­лай біл­ген адам оның маз­мұ­ны мен мақ­са­ты мем­ле­кет­тілік­ті, елдің қауіп­сізді­гі мен тәу­ел­сіздік­тің тұрақты­лы­ғын күйт­тей­тін астар­лы иша­ра­ны түсін­се керек-ті.

Үлес сал­мағы 70 пай­ы­здан асқан халық өзінің тілін өзге­ге өктем­дік­пен емес, сары май­ға ыстық қасық баты­рған­дай бай­ып­пен таңа білу – дәл бүгін­гі дүлей заман­да әлдеқай­да ұтым­ды айла болар еді. Тіл­ді текетірес пен ере­гістің қаруы­на айнал­ды­ру біз­ге әбүй­ір әпер­мей­ді. Сырт жақтар­да өзінің тілін ғана емес, мем­ле­кет­тік сыр­тқы сая­са­тын өктем­дік­пен тық­па­лаған иман­сыз иде­я­лар пай­да болған заман­да есер­мен еге­су – естінің ісі болмайды.

Осы орай­да Қызы­лор­да Құры­л­тай­ын­да Пре­зи­дент Қасым-Жомарт Тоқа­ев айтқан бір сөз санаға ора­ла береді: «Қаза­қстан­ның пат­ри­о­ты болу – аза­мат­тық жау­ап­кер­шілік­ті терең түсі­ну деген сөз. Ұлт мүд­десін желеу етіп, бос айқай­ға баса­тын, одан қал­ды, аза­мат­та­ры­мы­здың Ота­ны­мы­зға деген шынайы сүй­іспен­шілі­гін сая­си ұпай жина­уға пай­да­ланғы­сы келетін теріс пиғыл­ды адам­дар­дың біз­ге қажеті жоқ», – деген-ді мем­ле­кет басшысы.

Иә, бүгін­гі әле­умет­тік желілер­де­гі даб­ы­раға қиқу қосып, қоғам­ды қажет­сіз толқуға шақы­рып жүр­ген жеке­ле­ген желік­пе псев­до­пат­ри­от­тар­дың қылы­ғы өршіп тұр. Бір ғана «КТК» мұнай құбы­рын­дағы апат елдің жар­ты бюд­жетін қан­дай қар­жы­лық қауіп­ке тап қылға­нын бастан кеші­ре тұра, біз әлдекім­ге сес көр­сетін­дей қай к…тімізге сенеміз?

Әлем­де «сауда соғы­сы» (пре­зи­дент Трамп­тың пошли­на шоқ­па­рын еске алы­ңыз) мен «санк­ци­я­лар қақты­ғы­сы» баста­лып, дүние жүзі кар­та­сын бөліс­ке салу жөнін­де­гі арам пиғыл­ды қатер­лер қау­лаған заман­да Қаза­қстан мен оның сыр­тын­дағы реал­ды баға­лай, бағам­дай алмаған сая­си көр­соқыр­лық бізді орны тол­мас өкіні­ш­тер­ге тап қылуы мүм­кін. Әлдебір есер­соқ «тағы бір фронт аша­мыз» деп, өзінің пре­зи­ден­ті айтқан «5−10 жыл­дық соғыс салуы­мыз мүм­кін» деген сөз­ге сіл­те­ме жасап, төңіре­гіне сес көр­сетіп, сыр­тқы дүние тең­селіп тұрған кез­де біз өз қолы­мы­з­бен ішкі дүни­е­мізді дүр­бе­лең­ге салуға қақы­мыз жоқ!

Дәл осы орай­да «бұл жаңа Кон­сти­ту­ци­я­ның жал­пы сипа­ты бірін­ші кезек­те сыр­тқы қатер­лер­ге қар­сы тұру мен елдің қауіп­сізді­гін қам­та­ма­сыз етуді мақ­сат тұта­ды» деп, «Фейс­бук» желісін­де жари­я­ланған бір жаз­ба­ма бай­ла­ны­сты қызы­лор­да­лық қоғам­дық бел­сен­ді аға­тай­ым Саду­ақас Аңсат­пен сөз­ге келісіп қал­дым. Онлайн-кикіл­жің сол тіл төңіре­гін­де бол­ды: Сәкең қазақ тілінің үстем­ді­гі Кон­сти­ту­ци­яда көрініс табуы керек дей­ді, мен – сабыр, сабыр дей­мін. Ақы­ры қызуқан­ды еке­уі­міз кетісіп тындық.

Дәл осы сыр­тқы тәу­е­кел­дер төніп тұрған жағ­дай­дың жай-жап­са­рын айтып, онлайн-жұрт­шы­лы­қты сабы­рға шақы­рам деп, өзім­нің жеке қоғам­дық абы­рой-ими­джі­ме нұқ­сан келіп жат­са да, мен елі­міздің төңіре­гіне төн­ген нақты реал ситу­а­ци­я­ны сөз қылу­дан жал­тар­май­мын. Мем­ле­кет­тік мүд­де мен елі­міздің тәу­ел­сізді­гі алдын­да менің жеке бас абы­рой­ым түк те емес! Ел ішін­де беделі бар Саду­ақас Аңсат, Айтқо­жа Фазыл, Рыс­бек Сәр­сен­бай аға­ла­рым да қоғам­ды қопаң­да­ту­дан бұрын төңіре­гін сабы­рға шақы­рып, пісі­міл­ләсі енді басталған өзгерістер­ді ақсақал­дық ақыл­мен қабыл­дай алса деген інілік тіле­гім бар!

Айтпақ­шы, Кон­сти­ту­ция жоба­сы­ның 48-бабы­на бай­ла­ны­сты да қоғам ара­сын­да алаң­да­у­шы­лық бар. Мұн­да рес­пуб­ли­ка Пре­зи­ден­тінің ар-намысы мен қадір-қаси­етін қорға­уға қаты­сты берілетін кон­сти­ту­ци­я­лық кепіл­дік­тер айты­ла­ды. Ал бұл бап­тың 3‑тармақшасында: «Осы бап­тың ере­же­лері Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның экс-пре­зи­ден­тіне де қол­да­ны­ла­ды» деген тір­кес­ке орай «бұры­нғы пре­зи­дент­тің отба­сы мүше­лері билік­ке қай­тып келуі мүм­кін» деп, күдік кел­тіру­шілер бар. Әле­умет­тік желі қол­да­ну­шы­лар ара­сын­дағы бұл алаң­да­у­шы­лық қаза­қи дол­бар-даб­ы­раға қиқу қосу­дың сыңа­ры. Себебі экс-пре­зи­дент түгілі, бүгін­гі «Пре­зи­дент­тің отба­сы мүше­лері мен оның жақын туы­ста­ры­на мем­ле­кет­тік қыз­мет атқа­руға бол­май­ды» деген талап 2022 жылғы 8 мау­сым­дағы кон­сти­ту­ци­я­лық заң­мен бекіген.

Екін­ші кезек­те мем­ле­кет­тік орган­дарға қаты­сты бірер сөз айтқым келеді. Тағы да сол Қызы­лор­да Құры­л­тай­ын­да Пре­зи­дент Тоқа­ев: «Біз үлкен өзгерістер алдын­да тұр­мыз… Рефор­ма­лар­дың жаңа кезеңін­де қоғам дамуы­ның бар­лық мәсе­лесіне қаты­сты тұрақты жал­пы­ұлт­тық диа­лог жүр­гі­зу үшін ауқым­ды плат­фор­ма неме­се биік мін­бер қажет» деген еді. Міне, сол диа­лог­ты жүр­гі­зу үшін, әрбір облыс орта­лы­қта­рын­да, әрбір ірі қала­лар­да кон­сти­ту­ци­я­лық жоба­ны талқы­лау плат­фор­ма­ла­рын ашу қажет деп санай­мын. Е‑gov арқы­лы келетін пікір­дің «мың­даған» жал­пы саны­мен сай­ла­у­шы­ны алдан­ды­ра алмай­мыз. Нақты талқы­лау алаң­да­ры қажет! Ертең­гі рефе­рен­дум­ның шеші­мі леги­тим­ді болуы үшін, мем­ле­кет­тік орган­дар қоғам­мен мей­лін­ше жақын және ынты­мақты түр­де кон­струк­тив­ті әңгі­ме жүр­гі­зуі тиіс.

Бұл диа­лог­тық дөң­ге­лек үстел­дің бір басын­да биыл 40 жыл­дық дата­сы ата­лып өтетін жел­тоқ­сан­шы­лар оты­рға­ны жөн бола­ды. Қазір­гі кез­де 21 бөл­шек­ке бөлініп кет­се де, Жел­тоқ­сан бір­ле­стік­тері тір­ке­уден өткен және аза­мат­тық ұста­ны­мы әлдеқай­да жоға­ры ұйым­дар. Бүгін­де жел­тоқ­сан­шы­лар бұры­нғы­дай тұр­мыстық тір­лік­терін күйт­те­мей­ді, пәтер беруді неме­се өздерінің ерлі­гі үшін өте­мақы төле­уді сұра­май­ды. Бір әулет­тің ата­сы мен әже­сі болған, алды шөбе­ре сүй­іп оты­рған жел­тоқ­сан­шы­ларға ел іргесінің тыны­шты­ғы мен Ұлт­тың мем­ле­кет­тілік мүд­десі бәрі­нен де қымбат.

Сөз соңын­да айта­рым: Қаза­қстан­ның тұта­сты­ғын, қауіп­сізді­гі мен еге­мен­ді­гін қам­та­ма­сыз ету – елінің ертеңін ойлаған әрбір аза­мат­тың мін­деті болуы керек! «Тәу­ел­сіздік дегені­міз – ең алды­мен жал­пы­ұлт­тық бір­лік пен келісім. Біз ел бір­лі­гін сақтап, өсіп-өркен­де­ген, абы­рой-беделі жоға­ры әрі қуат­ты мем­ле­кет құру­ды басты мін­деті­міз деп сана­уы­мыз қажет. Осы мақ­сатқа стра­те­ги­я­лық тұрғы­дан қарап, пара­сат­ты, дана халық екені­мізді көр­се­туі­міз керек». Бұл да Пре­зи­дент­тің аузы­нан шыққан сөз.

Мұн­дағы «дана халық екені­мізді көр­се­туі­міз керек» деген тір­кесті «қаза­қстан­дық қоғам билік­пен сала­у­ат­ты және салиқа­лы мәмі­ле жүр­гі­зу дең­гей­іне жет­кенін көр­се­туі керек» деп, пре­зи­дент­тік сөздің өңін сәл-пәл айнал­ды­рып айтқым келеді!

Назар­ла­ры­ңы­зға рақмет!