ТАҒЫ СОЛ ТІЛ ТУРАЛЫ

Жүз мың зия­лы, 40 мың фило­лог-мұғалім, соның ішін­де мың дәре­же­лен­ген фило­лог, бір­не­ше мил­ли­он қол­да­у­шы мен талап ету­ші ғасыр бойы дүр­лік­ті, шула­ды, ыңырсыды…

Нәти­же жоқ.

Бол­май­ды!

Себеп: бұлар өрке­ни­ет­тің даму саты­сы­ның төмен­гі басқы­шын­да – аграр­лы қоғам­да өмір сүріп жатқан­дар. Ал тіл мәсе­лесі өрке­ни­ет­тің даму саты­сы­ның жоғарғы басқы­шын­да – инду­стри­я­лы қоғам жағ­дай­ын­да, соған бей­ім­деп шешуді талап етеді.

 Демек, түп­кілік­ті себеп – фор­ма­ци­я­лық арт­та қалу­да.

***

Қазақ тілінің дағ­да­ры­сы ХVIIІ ғасыр­да Батыс Қаза­қстан­ның Ресей импе­ри­я­сы­на тәу­ел­ділік­ке түсуі­мен бай­ла­ны­сты қазақ лек­си­ка­сы­на «бодан» (под­дан­ный) деген сөздің енуі­нен басталған бола­тын. Кей­ін­гі ғасыр­лар­да шетел­ге бағы­ны­шты­лы­қтың сал­мағы арта келіп, КСРО құры­лған­да, қаза­қтар орыс халқы­мен «мәң­гі бір­ге­міз» деп, шабыт­та­на ән шырқап жүрді.

***

ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ҚАЗІРГІ КҮЙІ

Қазақ бала­сы ұлт­тық аура­сы аңқып тұрған деп сана­ла­тын үйі­нен өз дең­гей­ін­де тіл біліп шық­пай­ды. Бала­бақ­ша да тіл үйре­те алмайды.

Қаза­қтіл­ді мек­теп бағ­дар­ла­ма бой­ын­ша оқулы­қтар мен әдісте­мелік құрал­дар­ды пай­да­ла­нып, шәкірт­ті баға­мен ынта­лан­ды­рып, оқы­ту үдерісін регла­мент­пен рет­тей оты­рып, 12 жыл ішін­де бала­ны қаза­қ­ша сөй­ле­те алмайды.

Жоға­ры оқу орнын ана тілін­де бітіріп, өндіріс­ке кел­ген жас адам бір­ден орыс тіліне ауы­сып кетеді.

 Жал­пы қаза­қтіл­ді орта қалыптаспады.

Кеңес билі­гі кезін­де қазақ тілі мем­ле­кет­тік басқа­ру мен эко­но­ми­ка­лық айна­лы­ста қол­да­ныл­ма­ды, сти­хи­я­лы ағы­сқа жіберіл­ді. Тек шек­те­улі тұр­мыс шең­берін­де бей­піл қол­да­ны­стың сал­да­ры­нан тіл­дің син­так­си­стік жүй­есі мей­ілін­ше бұзыл­ды, ресми ком­му­ни­ка­ция құра­лы ретін­де қыз­мет ету қабілеті­нен айырылды.

Қазақ тілінің кон­тен­ті – педа­го­ги­ка­лық әде­би­ет­тің, БАҚ-ның, ғылы­ми-пуб­ли­ци­сти­ка­лық еңбек­тер­дің мәтін­дері маз­мұн­ды түсі­ну­ге мүм­кін­дік бер­мей­тін, шашы­лған тір­кестер­дің жиын­ты­ғы болып шығып жатыр. Мәтін­нің син­так­си­стік қателік­тер­ге толы болуы тіл­ді иге­ру­ге мүм­кін­дік бер­мей­ді. Осы­ны сезбе­ген қаза­қтіл­ді субъ­ект енді оры­стіл­ді арна­лар­ды Кон­сти­ту­ция қол­да­нып жауып тастап, қазақ тілін жөн­ге салып жібермек.

***

ТІЛ ДАҒДАРЫСЫНЫҢ СЕБЕПТЕРІ

1961 жылы КОКП-ның ХХІІ съезін­де «адам­дар­дың жаңа қауым­да­сты­ғы – кеңес халқы» қалып­тасқа­ны, келе­шек­те «Кеңес адам­да­ры бір тіл­де сөй­лей­тіні» жари­я­лан­ды. Съездің шеші­мі бой­ын­ша ком­пар­ти­я­ның тіл сая­са­тын жүзе­ге асы­руға қазақ фило­лог­та­ры жұмыл­ды­ры­лып, төмен­де­гі­дей кешен­ді шара­лар жүзе­ге асырылды:

– қазақ тілі мен әде­би­еті мәсе­ле­лері жари­я­ла­на­тын және зерт­те­летін ғылы­ми-әдісте­мелік жур­нал жабы­лып қалды;

– тер­мин­дер­ді ауда­руға рұқ­сат етілмеді;

– Ғылым ака­де­ми­я­сын­да тіл­дің сөздік қорын жина­уға, бұл тіл­де ғылы­ми-зерт­теу жұмыста­рын жүр­гізу­ге тый­ым салынды;

– тіл­ді мем­ле­кет­тік іс басқа­ру­да, эко­но­ми­ка­лық айна­лы­ста қол­да­нуға тосқа­уыл қой­ыл­ды (таза қаза­қтар қоны­станған мал шару­а­шы­лы­қты аудан­дар­дың өзін­де іс орыс тілін­де жүр­гізілетін болды);

– тіл қол­да­ныс сти­хи­я­лы ағы­сқа жіберілді.

Кеңес қазақ фило­лог­та­ры мін­дет­терін «абы­рой­мен» орын­да­ды, ана тілін ресми қол­да­ны­стан ығы­сты­рып шыға­ру­дың сұрқия амал­да­рын ұсы­нып отыр­ды. «Ака­де­мик» С. Аман­жо­лов сти­ли­сти­ка мен лек­си­ка­ны шата­сты­рып, оны 9‑сыныпқа арналған оқулы­ққа енгізіп қой­ды (А.: 1998. 99‑б.). 22 рет қай­та басы­лып, жар­ты ғасыр­дан астам уақыт бойы оқу­шы­ның боқ­ша­сы­нан түс­пе­ген осы «оқулы­қ­пен» үш ұрпақ «білім алып» шықты. Нәти­же­де қазір­гі қаза­қтіл­ді кеңістік сти­ли­сти­ка­лық талап­тар­ды біл­мей­тін, сөз сап­та­удың тек бей­ә­де­би сти­лін­де ғана сық­пыр­та­тын­дар­дың қой­ырт­пағы­на толып тұр. Қазақ тілінің ресми стиль­дері орнықпады.

М.Балақаевтың, С.Исаевтың, Ә.Қайдаровтың, Н.Уәлиевтің… ғылым­нан алшақ түсін­ді­ру­лері моно­гра­фи­я­лар­дан, ұжым­дық жинақтар­дан және оқулы­қтар­дан орын алды. Олар ойлап шығарған бір­де-бір «тұжы­рым» тіл­дің дамуы­на сер­пін бер­меді, пай­да­сыз, бос әуре болып шықты. Тіл­дің аху­а­лы жыл­дан- жылға нашар­лай түсті.

Қаза­қтіл­ді фило­ло­ги­я­ны ғылым сала­сы ретін­де дамы­ту­дан тай­ды­рып әке­тудің алғы­шар­тын ака­де­мик Р.Сыздықова жасап бер­ді. «Әде­би­ет тер­минiн Евро­па мен орыс фило­ло­ги­я­сы қалай таны­са, бiздiң де солай тануы­мыз шарт емес» (Қазақ әде­би тiлiнiң тарихы. А.: 1993. 11‑б.) деген изо­ля­ци­о­ни­стік тұрғы­сын жари­я­ла­у­ы­мен, бұл мадам отан­дық фило­ло­ги­я­ны дүние жүзін­де­гі озық линг­ви­сти­ка­лар­да қабыл­данған тео­ри­я­лар мен прак­ти­ка­лар­дан қара үздіріп таста­ды. Қазір­гі қаза­қтіл­ді фило­лог­тар Еуро­па­ның жетіл­ген фило­ло­гия ғылы­мы аясы­нан шығып, дүни­е­жүзілік тен­ден­ци­я­лар­дан жырақта, дрейф­те қама­лып отыр. Шынай­ы­лы­ғын­да, біз­де фило­ло­гия деген ғылым жоқ. Сала­да толы­ғы­мен пара­на­у­ка­ның үстем­ді­гі орнаған. Қазақ тілінің қай­та ора­лу нүк­тесі­нен асып түсіп, түп­сіз тұңғиы­ққа бет алуы осы стра­те­ги­я­лық ада­су­дан (ада­сты­ру­дан? – Авт.) бастау алған болатын.

***

КЕҢЕСТІК ТІЛ САЯСАТЫНЫҢ

ТӘУЕЛСІЗДІК ЖЫЛДАРЫ ЖАЛҒАСУЫ

1991 жыл кел­ді. Ел сая­си тәу­ел­сіздік­ке қол жет­кізді. Руха­ни даму­дың бар­лық бағыт­та­ры бой­ын­ша сер­пін­ді қимыл­дар жасау мүм­кін­дік­тері пай­да бол­ды. Алай­да қазақ фило­лог­та­ры кеңе­стік тіл сая­са­тын дәріп­те­уін жалға­сты­ра бер­ді. Олар жаңа жағ­дай­ға сай ана тілін жетіл­ді­ру бағы­тын қабыл­да­ма­ды: тіл­ді инду­стри­я­лы қоға­мға кірік­ті­ру және оны әмбе­бап қол­да­ны­сқа дай­ын­дау шара­ла­ры­мен айналыспады.

Тіл білі­мі сала­сын­дағы екі ака­де­ми­я­лық орта­лы­қтың (А.Байтұрсынұлы атын­дағы Тіл білі­мі ғылы­ми-зерт­теу инсти­ту­ты, Ш.Шаяхметұлы атын­дағы «Тіл-Қазы­на» ҒӘО) бас­шы­ла­ры мен жау­ап­ты қыз­мет­кер­лері – А.Фазылжанова, А.Әмірбекова, Ә.Асқаров, С.Омарова және М.Атабаева (оқулық авто­ры), т.б. – кеңе­стік тіл­дер­ді жою сая­са­тын айып­та­маға­ны, одан бас тар­та­ты­нын мәлім­де­ме­гені былай тұр­сын, керісін­ше, «кеңес кезін­де­гі қазақ фило­лог­та­рын іргелі ғалым­дар» деп атап, «олар­дың еңбек­терін жоққа шығар­май­ты­нын» ашық жари­я­лап, қазақ тілін көк­тет­пеу шара­ла­рын да ашық іске асы­рып отыр.

Қаза­қстанға Баты­стың жетіл­ген фило­ло­гия ғылы­мы кел­ген жоқ. Ғылым жоқ дегені­міз – ғалым жоқ деген сөз. Ғалым жоқ дегені­міз – қаза­қтіл­ді фило­ло­ги­яда тіл­ді мем­ле­кет­тік мәр­те­бесіне сай, инду­стри­я­лы қоғам­да әмбе­бап қол­да­ны­ла­тын, бар­ша жұрт мең­геріп кете ала­тын­дай нор­маға түсіріл­ген тіл ретін­де дамы­ту­дың жол­да­рын көр­се­те ала­тын адам жоқ деген сөз.

Отан­дық фило­лог­тар Пре­зи­дент Қ.-Ж. Тоқа­ев­тың тіл мәсе­лесіне «ғылы­ми тұрғы­дан келу… қазақ тіліне рефор­ма жасау… тіл­ді модер­ни­за­ци­я­лау керекті­гін» ескер­те келіп, бұл тренд­ті жүзе­ге асы­ру үшін «Еуро­па елдерінің тәжіри­бе­леріне сүй­е­ну қажет­ті­гін» қапер­ге алма­ды. Содан бері 5 жыл­дың жүзі бол­ды, бұл бағыт­та қозға­лыс болған жоқ. Өйт­кені отан­дық фило­лог­тар ара­сы­нан пара­диг­ма­ның мәнін түсініп, жүзе­ге асы­ру жол­да­рын білетін адам табыл­ма­ды. Олар модер­ни­за­ция деген сөздің мағы­на­сын түсін­беді. Ұсы­ны­лып оты­рған пара­диг­ма­ның және кел­тіріл­ген тер­мин­дер­дің мәнін түсін­бе­ген­дік­тен, фило­лог­тар бұл тренд­ке қол тигіз­бей қарап отырды.

Қаза­қтіл­ді фило­лог­тар зама­на­уи линг­ви­сти­ка­лық зерт­теу үдерістерін­де қол­да­ны­ла­тын ұғым­дық аппа­рат­тың мағы­на­сын түсін­бей­ді. Салы­сты­ра айтқан­да, қаза­қтіл­ді фило­ло­ги­я­ның ғима­ра­тын салушы­лар ара­сын­да топы­рақтан құм­ды, цемент­тен але­бастр­ды ажы­ра ала­тын құры­лыс­шы жоқ. Олар жал­пы­ха­лы­қтық тіл мен әде­би тіл­дің ара­сын ажы­ра­та алма­ды. Әде­би тіл мен көр­кем әде­би­ет тілінің де бір ұғым­ды біл­дір­мей­тінін түсі­ну­ге де зер­десі жет­пе­ді. Олар тіл стан­дар­ты, тіл­дің репре­зен­та­тив­тік қабілеті, дено­та­тив­ті-сиг­ни­фи­ка­тив­тік ана­лиз, аре­ал­дық линг­ви­сти­ка, мәтін­ді фило-пси­хо-ней­ро­био­ло­ги­я­лық зерт­теу, мәде­ни лаг, тіл­ден жеру (ор. – язы­ко­вой сдвиг)… деген ұғым­дар­ды естіп көр­ме­генін, тіл­дері кел­мей­тінін көр­сет­ті. Ара­ла­рын­да инду­стри­я­лы қоғам­да өмір сүріп жатқан неме­се даму­дың осы басқы­шы­на өтіп жатқан қоғам­дағы тіл­дік про­це­стер­ді тал­дап, келелі ой айта ала­тын адам бол­май шықты. Олар­дың ара­сы­нан қалып­тасқан аху­алға сын­дар­лы сипатта­ма бере ала­тын, сала­ны дұрыс бағы­тқа мең­зеп жібе­ретін адам­ды іздеу Саха­ра­дан айс­берг ізде­умен парапар.

                                                                         Қанағат ЖҮКЕШ