Ұлт денсаулығы – мемлекет қуатының кепілі

XXI ғасыр­да ден­са­улық сақтау мен спорт сала­сы мем­ле­кет­тің әле­умет­тік тұрақты­лы­ғы мен ұлт­тық қауіп­сізді­гінің маңы­зды бөлі­гіне айнал­ды. Дүни­е­жүзілік ден­са­улық сақтау ұйы­мы­ның мәлі­метін­ше, әлем­де халы­қтың 60 пай­ы­здан аста­мы жет­кілік­ті дең­гей­де қозға­лы­спен айна­лы­спай­ды. Бұл жүрек-қан тамыр ауру­ла­ры, семіздік, диа­бет сияқты дерт­тер­дің көбе­юіне әкеп соққан.

Қаза­қстан да бұл үрді­стен тыс қалған жоқ. 2023 жылғы ресми дерек бой­ын­ша, ел халқы­ның 36 пай­ы­зы ғана спорт­пен жүй­елі түр­де айна­лы­сып келеді. Бұл көр­сет­кі­шті 2025 жылы 50 пай­ы­зға жет­кі­зу көз­дел­ген бола­тын. Сон­ды­қтан дене шыны­қты­ру мен спорт­ты дамы­ту – тек кәсі­би спорт емес, алды­мен бұқа­ра­лық ден­са­улы­қты нығай­ту шарты.

Бұқа­ра­лық спор­тқа басым­дық керек

Спор­тқа нақты аны­қта­ма бер­сек, ол – тәр­бие, мәде­ни­ет, ұлт­тық идео­ло­ги­я­ның бір бөлі­гі. Әлем­дік тәжіри­бе­де спорт ұлт­тың рухын көтеріп, елдің ими­джін қалып­та­сты­ра­ды. Қаза­қстан тәу­ел­сіздік алған­нан бері олим­пи­а­да­лық спорт­та бірқа­тар жетістік­ке жет­ті. Алай­да бұқа­ра­лық спорт дең­гей­інің әлі де әлсіреп тұрға­ны жасы­рын емес.

«Қазақ қоға­мын­да спорт­ты көбіне кәсі­би дең­гей­мен бай­ла­ны­сты­ра­ды. Шын мәнін­де спорт әрбір адам­ның күн­делік­ті өмір сал­ты­на айна­луға тиіс. Бұл – әле­умет­тік теңдік­ті, ұлт­тық бір­лік­ті нығай­та­тын фак­тор», – дей­ді әле­умет­та­ну­шы Сәу­ле Жақыпова.

Әрине, бәрін бір­ден жоққа шыға­ру әбес­тік болар. Мыса­лы, елі­міз­де бұқа­ра­лық спорт­ты дамы­ту үшін бір­не­ше мем­ле­кет­тік бағ­дар­ла­ма қабыл­данған. «Дене шыны­қты­ру және спорт тура­лы» Заң, «Сала­мат­ты Қаза­қстан» бағ­дар­ла­ма­сы, кей­ін­гі «Дене шыны­қты­ру мен спорт­ты дамы­ту­дың 2025 жылға дей­ін­гі тұжы­рым­да­ма­сы» – осы бағыт­тағы басты құжаттар.

Енді соны жүй­елі түр­де іске асы­ру үшін төмен­де­гі­дей кедер­гілер­ді жой­ған маңызды:

- ауыл­дық жер­лер­де спорт зал­да­ры, ста­ди­он­дар, бас­сейн­дер жетіспейді;

- негізі­нен кәсі­би спор­тқа қара­жат көбірек бөлі­неді де бұқа­ра­лық спорт екін­ші орын­да қалып қояды;

- көп­те­ген мек­теп­те спорт зал­да­ры тар неме­се жаб­ды­қта­ры ескірген;

- жастар ара­сын­да гад­жет­ке тәу­ел­ділік физи­ка­лық бел­сен­ділік­тің аза­юы­на әкеп соғып отыр.

«Бала­лар мен жасөс­пірім­дер қимыл-қозға­лы­сқа емес, вир­ту­ал­ды ойын­дарға тәу­ел­ді бола баста­ды. Ал ол дегеніңіз тек ден­са­улы­ққа емес, пси­хо­ло­ги­я­лық дамуға да кері әсер ете­ді», – дей­ді пси­хо­лог Айдос Нұрмұханбетов.

Ол үшін не істе­ген жөн?

Осы жағын ескер­сек, бірін­ші­ден, инфрақұры­лым­ды кеңей­ту керек. Атап айтқан­да, мем­ле­кет­тік-жеке­мен­шік әріп­те­стік негізін­де ауыл­дық жер­лер­де спорт алаң­да­рын, урба­ни­за­ци­я­ланған аймақтар­да спорт­тық кла­стер­лер­ді дамы­тқан жөн.

Екін­ші­ден, мек­теп спор­ты­ның рефор­ма­сы маңы­зды рөл атқа­ра­ды. Мыса­лы, халы­қа­ра­лық стан­дарт­тарға сәй­кес дене шыны­қты­ру бағ­дар­ла­ма­ла­рын енгі­зу, мек­теп лига­ла­рын құру, дене шыны­қты­ру сабақта­рын қызы­қты етіп ұйым­да­сты­ру, спорт үйір­ме­лерін қол­жетім­ді ету қажет.

Үшін­ші­ден, заман ағы­мы­на ілесіп, цифр­лық тех­но­ло­ги­я­лар­ды пай­да­ланған дұрыс. Ол дегені­міз – халы­қты спор­тқа тар­ту үшін мобиль­ді қосым­ша­лар, онлайн-мара­фон­дар, ойын эле­мент­терін енгі­зу әдістерін қолдану.

Төр­тін­ші­ден, қар­жы­лан­ды­ру жүй­есін оңтай­лан­ды­ру ісі қолға алын­са. Ол үшін кәсі­би спорт пен бұқа­ра­лық спорт ара­сын­дағы қар­жы­лан­ды­ру үлесін қай­та қарап, спорт нысан­да­рын салу­да жеке инве­стор­лар­мен мем­ле­кет­тік-жеке­мен­шік әріп­те­стік орна­ту керек.

Бесін­ші­ден, «10 мың қадам», «Әр үйдің аула­сын­да – спорт» сияқты әле­умет­тік науқан­дар­ды тұрақты өткізіп тұр­са болады.

«Халы­қтың ден­са­улы­ғын нығай­туға бағыт­талған шығын­дар – ұза­қ­мерзім­ді инве­сти­ция», – дей­ді заң­гер Мұрат Әбілқайыр.

Енді бұған ешкім­нің алып-қоса­ры бол­ма­са керек.

Дені сау ұлт денені шыны­қты­ру­дан қалыптасады

Жал­пы, спорт тек олим­пи­а­да жеңісі үшін маңы­зды бол­май, әр аза­мат­тың күн­делік­ті әдетіне айна­луға тиіс. Жоға­ры­да атап өткен­дей, инфрақұры­лым, мек­теп спор­ты, халы­қтың сана­сын өзгер­ту бағы­тын­да нақты қадам­дар жасал­са, Қаза­қстан­ның бола­шақта басқа елдер­ге тек спорт­тық жетістік­тері­мен ғана емес, дені сау, бел­сен­ді қоға­мы­м­ен де үлгі бола­ры сөзсіз.

Себебі қазір жаһан­да дене шыны­қты­ру мен спорт­ты дамы­ту ұлт­тық ден­са­улық сақтау сая­са­ты­ның және әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық даму­дың маңы­зды құрам­дас бөлі­гі болып отыр. Дүни­е­жүзілік ден­са­улық сақтау ұйы­мы­ның дере­гін­ше, физи­ка­лық бел­сен­ділік­тің жетіс­пе­ушілі­гі жыл сай­ын шама­мен 5 мил­ли­он адам­ның мез­гіл­сіз өлі­міне әкеп соға­ды екен. Бұл көр­сет­кіш спорт пен қозға­лы­стың тек жеке адам­ның ғана емес, тұтас қоғам­ның ден­са­улы­ғы­на әсер ететінін дәлелдейді.

Қаза­қстан­да қабыл­данған бағ­дар­ла­ма­лар да халы­қтың спор­тқа қаты­су дең­гей­ін арт­ты­руға бағыт­талған­мен, әлі де жастар­дың моти­ва­ци­я­сы сияқты түй­ін­ді мәсе­ле­лер бар. Сон­ды­қтан «Тәні саудың жаны – сау» деген халық дана­лы­ғын бас­шы­лы­ққа алып, соны ұлт­тық сая­сат­тың өзе­гіне айнал­ды­ру керек-ақ.

Әлем­дік дең­гей­де­гі бедел­ді сақтау маңызды

Енді әрі­ге бар­май-ақ, Қаза­қстан спорт­шы­ла­ры­ның 2026 жылы жет­кен жетістік­теріне тоқта­лай­ық.

Мыса­лы, 2026 жылғы қысқы Олим­пи­а­да ойын­да­рын­да Қаза­қстан құра­ма­сы бір алтын медаль жеңіп алып, жал­пы есеп­те 19-оры­нға тұрақта­ды. Бұл жары­ста мәнер­леп сырға­на­у­шы Миха­ил Шай­до­ров Қаза­қстан үшін тарих­тағы алға­шқы Олим­пи­а­да алтын медаль­ін мәнер­леп сырға­на­удан алды. Бұл елдің қысқы Олим­пи­а­да­дағы ең жоғарғы табыст­а­ры­ның бірі және тәу­ел­сіз тарих­тағы екін­ші алтын медаль болды.

Бұл жетістік елде­гі спорт инфрақұры­лы­мы­на, жат­ты­ғу жүй­есіне және жас спорт­шы­лар­ды даяр­ла­у­ға бағыт­талған мем­ле­кет­тік сая­сат нәти­же­сі ретін­де таныл­ды. Мем­ле­кет бас­шы­сы Қасым-Жомарт Тоқа­ев Шай­до­ро­вты мара­пат­тап, оның жеңісін ұлт­тық спорт тарихын­дағы маңы­зды кезең деп ата­ды.

Соны­мен қатар Қаза­қстан спорт­шы­ла­ры басқа да халы­қа­ра­лық жары­стар­да жоға­ры нәти­же­лер көр­сет­ті: сту­дент­тер мен жас спорт­шы­лар халы­қа­ра­лық тур­нир­лер­де жүл­де алып, елі­міздің спорт­тық беделін арттырды.

Тұрақты­лық пен әрта­рап­тан­ды­ру айыр­ма­шы­лы­ғы­на кел­сек, Қаза­қстан әдет­те күрес, бокс, дзю­до сияқты сала­лар­да мықты. Соны­мен бір­ге қысқы спорт­тың жаңа түр­лерін­де де бел­сен­ділік бай­қа­лып отыр. Бұл жастар ара­сын­дағы спор­тқа қызы­ғу­шы­лы­қты арт­ты­руға зор сеп­ті­гін тигізеді.

Осы­лай­ша, 2026 жыл да Қаза­қстан үшін халы­қа­ра­лық аре­на­да спорт­тық бедел­ді арт­ты­ру, жаңа тари­хи жетістік­тер­ге қол жет­кі­зу жылы болып бастал­ды. Шүкір.

Ерік ЕЛЕУСІЗ