СТАЛКИНГ ЖЕКЕ ӨМІРГЕ АРАЛАСУДЫҢ ҚАУІПТІ ТҮРІ

Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Кон­сти­ту­ци­я­сы әр аза­мат­тың жеке өмірін қорға­уға ерекше мән береді. Негіз­гі заң­ның 18-бабы­ның 1‑тармағында «Әркім­нің жеке өміріне қол сұғыл­мауы­на, өзінің және отба­сы­ның құпи­я­сы болуы­на, ар-намысы мен абы­рой­лы аты­ның қорға­луы­на құқы­ғы бар» деп нақты көр­сетіл­ген. Бұл нор­ма – адам­ның қадір-қаси­еті мен жеке кеңісті­гін қорға­удың басты кепілі.

Алай­да соңғы жыл­да­ры қоғам­да жеке өмір­ге қол сұғу жағ­дай­ла­ры жиілеп бара­ды. Әсіре­се цифр­лық тех­но­ло­ги­я­лар мен әле­умет­тік желілер­дің кең тара­луы адам­дар ара­сын­дағы шека­ра­ны әлсіретіп, кей­бір аза­мат­тарға өзге­лер­дің өміріне заң­сыз ара­ла­суға мүм­кін­дік беріп отыр. Осын­дай әре­кет­тер­дің бірі – стал­кинг деп ата­ла­ды. Бұл құбы­лыс көп­те­ген елде әле­умет­тік әрі құқы­қтық мәсе­ле ретін­де қарас­ты­ры­лып, бүгін­де оған қар­сы арнайы заң­на­ма­лық шара­лар қабыл­да­нып отыр.

Стал­кинг дегені­міз не?

Стал­кинг – бел­гілі бір адам­ды жүй­елі түр­де аңду, қуда­лау неме­се оның жеке өміріне тұрақты түр­де ара­ла­су арқы­лы пси­хо­ло­ги­я­лық қысым көр­се­ту әре­кеті. Мұн­дай әре­кет­тер жәбір­ле­ну­шінің еркін­ді­гі мен қауіп­сізді­гіне қауіп төндіреді.

Көп жағ­дай­да стал­кинг бір рет­тік әре­кет­пен шек­тел­мей­ді. Ол ұзақ уақы­тқа созы­лып, бел­гілі бір жүй­елілік­пен қай­та­ла­нып оты­ра­ды. Мыса­лы, бір адам­ның екін­шісіне қай­та-қай­та теле­фон соғуы, әле­умет­тік желілер арқы­лы үздіксіз хабар­ла­ма­лар жібе­руі, оның жүр­ген жерін бақы­ла­уы неме­се түр­лі тәсіл­дер­мен назар аудар­туға тыры­суы мүмкін.

Алға­шын­да мұн­дай әре­кет­тер кей­бір адам­дарға қара­пай­ым қызы­ғу­шы­лық неме­се «қамқор­лық» сияқты көрі­нуі мүм­кін. Алай­да шын мәнін­де бұл – адам­ның жеке өміріне заң­сыз ара­ла­су. Егер мұн­дай әре­кет­тер жәбір­ле­ну­шінің келісі­мін­сіз және оның еркін­ді­гіне қар­сы жасал­са, онда ол стал­кинг ретін­де бағаланады.

Негіз­гі белгілері

Стал­кинг­тің басты ерекшелі­гі – оның жүй­елі және тұрақты түр­де жүзе­ге асуы. Яғни, жәбір­ле­ну­ші бел­гілі бір адам­ның тара­пы­нан үне­мі бақы­лау мен қысым­ды сезінеді.

Стал­кинг­тің кең тараған бел­гілеріне мына­лар жатады:

– қай­та-қай­та теле­фон соғу неме­се хабар­ла­ма жіберу;

– әле­умет­тік желілер арқы­лы үздіксіз жазу неме­се бақылау;

– адам­ның үйі, жұмысы неме­се оқу орны маңын­да жиі пай­да болу;

– арты­нан еріп жүру неме­се жүр­ген жерін бақылау;

– қажет­сіз сый­лы­қтар жіберу;

– қорқы­ту неме­се бопса­лау сипа­тын­дағы хабар­ла­ма­лар тарату;

– жалған ақпа­рат тара­тып, адам­ның беделіне нұқ­сан келтіру.

Мұн­дай әре­кет­тер сырт­тай қараған­да ұсақ неме­се мән­сіз болып көрі­нуі мүм­кін. Бірақ уақыт өте келе, олар жәбір­ле­ну­шінің пси­хо­ло­ги­я­лық жағ­дай­ы­на айтар­лы­қтай зия­нын тигізеді.

Онлайн және оффлайн сталкинг

Қазір стал­кинг­тің бір­не­ше түрі кез­де­седі. Соның ішін­де ең көп тараған­да­ры – онлайн және оффлайн сталкинг.

Онлайн стал­кинг (кибер­стал­кинг) – интер­нет кеңісті­гін­де жүзе­ге аса­тын қуда­лау түрі. Бұл әре­кет әле­умет­тік желілер­де, мес­сен­джер­лер­де неме­се басқа да онлайн плат­фор­ма­лар­да бола­ды. Мысалы:

– адам­ның әле­умет­тік желі­де­гі акка­унт­та­рын тұрақты бақылау;

– жалған акка­унт­тар арқы­лы хабар­ла­ма жіберу;

– жеке мәлі­мет­тер­ді неме­се фото­су­рет­тер­ді рұқ­сат­сыз тарату;

– жалған ақпа­рат жариялау;

– интер­нет­те сол ада­мға қаты­сты теріс пікір­лер ұйымдастыру.

Цифр­лық тех­но­ло­ги­я­лар­дың дамуы бұл мәсе­лені күр­де­лен­ді­ре түсті. Өйт­кені интер­нет арқы­лы адам­ды қуда­лау кей­де жасы­рын түр­де жүзе­ге асы­ры­ла­ды. Жәбір­ле­ну­ші стал­кер­дің нақты кім екенін біл­ме­уі мүмкін.

Оффлайн стал­кинг – тіке­лей физи­ка­лық кеңістік­те жүзе­ге аса­тын қуда­лау. Бұл жағ­дай­да стал­кер жәбір­ле­ну­шінің жүр­ген жерін аңдып, арты­нан еріп жүруі мүм­кін. Мысалы:

– үйінің неме­се жұмыс орны­ның маңын­да жиі жүру;

– қоғам­дық орын­дар­да кез­дей­соқ кез­де­суді «ұйым­да­сты­ру»;

– адам­ның қозға­лы­сын бақылау;

– жеке кез­де­су­ге мәжбүрлеу.

Мұн­дай әре­кет­тер адам­ның қауіп­сіздік сезі­мін әлсіретіп, тұрақты үрей туды­руы мүмкін.

Пси­хо­ло­ги­я­лық қысым және оның салдары

Стал­кинг­тің ең қауіп­ті тұсы – оның пси­хо­ло­ги­я­лық әсері. Жәбір­ле­ну­ші өзін үне­мі бақы­ла­уда жүр­ген­дей сезі­неді. Бұл жағ­дай адам­ның эмо­ци­о­нал­дық күй­іне теріс ықпал етеді.

Көп­те­ген адам­дар стал­кинг­тің салдарынан:

– үне­мі қорқы­ныш сезі­мін бастан кешіреді;

– стресс пен маза­сызды­ққа ұшырайды;

– ұйқы­сызды­ққа тап болады;

– қоғам­дық орын­дарға бару­дан қорқа бастайды;

– әле­умет­тік бай­ла­ны­ста­рын шектейді.

Кей­бір жағ­дай­да мұн­дай қысым адам­ның өмір сапа­сы­на кері әсер етіп, жұмыс істе­уіне неме­се қалып­ты өмір сүруіне кедер­гі келтіреді.

Стал­кинг­тің пай­да болу себептері

Маман­дар стал­кинг­тің пай­да болуы­на әртүр­лі фак­тор­лар әсер етуі мүм­кін екенін айта­ды. Кей­бір адам­дар ескі қарым-қаты­на­стың аяқталға­нын қабыл­дай алмай, бұры­нғы серік­тесін аңди бастай­ды. Басқа жағ­дай­да бұл бір­жақты «қызы­ғу­шы­лы­қтан» неме­се ада­мға деген шек­тен тыс бақы­лау ниеті­нен туын­да­уы мүмкін.

Кей­бір стал­кер­лер өз әре­кет­терін «сүй­іспен­шілік» неме­се «қамқор­лық» ретін­де ақта­уға тыры­са­ды. Бірақ шын мәнін­де бұл – адам­ның жеке кеңісті­гін құр­мет­те­ме­удің айқын белгісі.

Қаза­қстан­дағы құқы­қтық жауапкершілік

Қаза­қстан­да стал­кинг мәсе­лесі құқы­қтық тұрғы­дан да наза­рдан тыс қалған жоқ. Мұн­дай әре­кет­тер үшін заң­на­ма­лық жау­ап­кер­шілік қарастырылған.

Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы Қыл­мыстық кодексінің 115–1‑бабына сәй­кес, стал­кинг жасаған адам қыл­мыстық жау­ап­кер­шілік­ке тартылады.

Заң бой­ын­ша кінәлі тұлға:

– 200 айлық есеп­тік көр­сет­кіш­ке дей­ін­гі мөл­шер­де айып­пұл төлейді;

– сол мөл­шер­де түзеу жұмыста­ры­на тартылады;

– 200 сағатқа дей­ін қоғам­дық жұмыстарға тар­ты­ла­ды неме­се 50 тәулік­ке дей­ін­гі мерзім­ге қамаққа алы­нуы мүмкін.

Бұл нор­ма аза­мат­тар­дың қауіп­сізді­гін қам­та­ма­сыз ету­ге және жеке өмір­ге қол сұғу­дың алдын алуға бағытталған.

Аңдуға тап бол­саңыз, не істеу керек?

Егер адам өзін аңду неме­се қуда­лау әре­кет­теріне тап бол­ды деп есеп­те­се, алды­мен қауіп­сізді­гін қам­та­ма­сыз етуі қажет.

Мұн­дай жағ­дай­да төмен­де­гі қадам­дар­ды орын­дау маңызды:

– бар­лық хабар­ла­ма мен дәлел­ді сақтау;

– қажет болған жағ­дай­да куә­гер­лер­ді анықтау;

– әле­умет­тік желілер­де­гі қауіп­сіздік пара­метр­лерін күшейту;

– жақын­да­ры­на неме­се доста­ры­на жағ­дай тура­лы хабарлау;

– құқық қорғау орган­да­ры­на жүгіну.

Поли­ция орган­да­ры мұн­дай жағ­дай­лар­ды тек­серіп, заң аясын­да шара қабыл­да­уға міндетті.

Қоғам­дық мәде­ни­ет­тің маңызы

Стал­кинг­пен күрес тек заң­на­ма­лық шара­лар­мен ғана шек­тел­ме­у­ге тиіс. Қоғам­да жеке өмір­ге құр­мет­пен қарау мәде­ни­етін қалып­та­сты­ру да маңы­зды. Әр адам өз әре­кетінің басқа біре­удің құқы­ғы мен бостан­ды­ғы­на әсер етуі мүм­кін екенін түсі­нуі қажет.

Жеке кеңістік – адам­ның негіз­гі құқы­ғы­ның бірі. Оны бұзу тек құқы­қтық мәсе­ле ғана емес, соны­мен қатар адам­гер­шілік пен мәде­ни­ет­тің көр­сет­кі­ші саналады.

PS. Жеке өмір­дің қорға­луы – демо­кра­ти­я­лық қоғам­ның негіз­гі қағи­да­ла­ры­ның бірі. Стал­кинг – осы құқы­ққа тіке­лей қауіп төн­діретін әре­кет. Ол – тек ыңғай­сыздық туды­ра­тын жағ­дай емес, адам­ның пси­хо­ло­ги­я­лық және кей жағ­дай­да физи­ка­лық қауіп­сізді­гіне әсер ететін күр­делі мәсе­ле. Сон­ды­қтан әр аза­мат өз құқы­ғын білу­ге және қажет болған жағ­дай­да өзін-өзі қорғау жол­да­рын пай­да­ла­нуға тиіс. Егер адам өзіне қаты­сты аңду неме­се қуда­лау әре­кет­терін бай­қа­са, үнсіз қал­май, тиісті орган­дарға жүгін­гені дұрыс.

Жеке өмір­ге қол сұғыл­мауы – әр адам­ның заң­мен қорғалған құқы­ғы. Оны сақтау – қоғам­ның қауіп­сізді­гі мен тұрақты­лы­ғы­ның маңы­зды кепілі.

Ерік ЕЛЕУСІЗ