Жемқорлыққа қарсы мәдениет қоғамның моральдық және рухани дамуының көрсеткіші

Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сын­да сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл – мем­ле­кет­тік сая­сат­тың басым стра­те­ги­я­лық бағыт­та­ры­ның бірі сана­ла­ды. Мем­ле­кет бұл мәсе­ле­ге тек құқы­қтық тұрғы­дан ғана емес, қоғам­дық сана­ны өзгер­ту, аза­мат­тар­дың жау­ап­кер­шілі­гін арт­ты­ру және адал­дық қағи­да­ла­рын қалып­та­сты­ру тұрғы­сы­нан да ерекше мән беріп отыр.

Сыбай­лас жемқор­лы­қ­пен күрес тек жеке­ле­ген құқы­қбұ­зу­шы­лы­қтар­ды аны­қтау неме­се жаза­лау шара­ла­ры­мен ғана шек­тел­мей­ді. Бұл – қоғам­ның бар­лық сала­сын қам­ти­тын кешен­ді, жүй­елі әрі ұзақ мерзім­ді жұмыс. Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның «Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл тура­лы» заңы – осы бағыт­тағы негіз­гі құқы­қтық құжат­тар­дың бірі. Аталған заң­да сыбай­лас жемқор­лы­қтың алдын алу, оның себеп­тері мен сал­да­рын жою, мем­ле­кет­тік орган­дар қыз­метінің ашы­қты­ғын арт­ты­ру, сон­дай-ақ аза­мат­тар­дың құқы­ғы мен заң­ды мүд­десін қорғау мәсе­ле­лері нақты көрсетілген.

Соңғы жыл­да­ры елі­міз­де жемқор­лы­ққа қар­сы сая­сат­тың маз­мұ­ны мен тәсіл­дері айтар­лы­қтай өзгер­ді. Бұры­нғы­дай тек қыл­мыстық жау­ап­кер­шілік­ке тар­ту арқы­лы ғана күре­су тәсілі­мен шек­тел­мей, қазір алдын алу, ашы­қты­қты арт­ты­ру және қоғам­да жемқор­лы­ққа мүл­де төз­бе­ушілік мәде­ни­етін қалып­та­сты­ру бағы­тын­да ауқым­ды жұмыстар жүр­гізіліп отыр.

Қазір­гі қоғам­да сыбай­лас жемқор­лық – тек құқы­қбұ­зу­шы­лық қана емес, мем­ле­кет­тің дамуы­на зор қауіп төн­діретін әле­умет­тік құбы­лыс. Ол эко­но­ми­ка­лық өсім­ге кері әсерін тигізіп қана қой­май, мем­ле­кет­тік инсти­тут­тар­дың тиім­ді жұмыс істе­уіне кедер­гі кел­тіреді. Соны­мен қатар қоғам­дағы әділ­дік пен теңдік қағи­да­ла­ры­на нұқ­сан кел­тіріп, аза­мат­тар­дың мем­ле­кет­тік билік­ке деген сені­мін әлсіре­те­ді. Егер қоғам­да жемқор­лық кең тарал­са, онда заң үстем­ді­гі әлсіреп, әле­умет­тік әділет­сіздік күшейе түсер еді. Ал мұн­дай жағ­дай елдің тұрақты дамуы­на кері әсерін тигіз­бей қоймайды.

Сыбай­лас жемқор­лы­қтың туын­да­уы­на ықпал ететін түр­лі фак­тор­лар бар. Олар­дың қата­рын­да мем­ле­кет­тік басқа­ру жүй­есін­де­гі кем­шілік­тер, бақы­лау тетік­терінің жет­кіліксізді­гі, кей­бір жағ­дай­да заң­на­ма­ның дұрыс қол­да­ныл­мауы неме­се қыз­мет­тік өкілет­тік­тер­ді теріс пай­да­ла­ну сияқты мәсе­ле­лер кез­де­седі. Бюд­жет қара­жа­тын жос­пар­лау және иге­ру кезін­де бола­тын кем­шілік­тер, мем­ле­кет­тік сатып алу жүй­есінің жет­кілік­ті дең­гей­де ашық бол­мауы, сон­дай-ақ әкім­шілік және сая­си лау­а­зым­дар­ды атқа­ра­тын кей­бір аза­мат­тар­дың заң талап­та­рын сақта­мауы да жемқор­лық тәу­е­кел­дерінің туын­да­уы­на себеп болуы мүм­кін. Осын­дай жағ­дай­лар қоғам­да әділет­сіздік сезі­мін қалып­та­сты­рып, аза­мат­тар­дың мем­ле­кет­ке деген сені­міне кері әсер ете­ді. Сон­ды­қтан сыбай­лас жемқор­лы­қ­пен күрес тек құқық қорғау орган­да­ры­ның неме­се мем­ле­кет­тік құры­лым­дар­дың ғана мін­деті бол­мауы керек дер едік. Өйт­кені бұл – бүкіл қоғам­ның ортақ жауапкершілігі.

Нақты айтқан­да, сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл­дың тиім­ді болуы қоғам­ның бел­сен­ділі­гіне тіке­лей бай­ла­ны­сты. Егер аза­мат­тар жемқор­лық көріністеріне немқұрай­лы қара­ма­са, заң­сыз әре­кет­тер­ге төз­бе­ушілік таныт­са, онда бұл бағыт­тағы жұмыстар­дың нәти­же­сі де айтар­лы­қтай бола­ды. Әрбір аза­мат қоғам­дағы әділ­дік пен заң­ды­лы­қтың сақта­луы­на өз үлесін қоса ала­ды. Ол үшін алды­мен заң талап­та­рын сақтау, адал еңбек ету және жемқор­лық әре­кет­теріне қар­сы аза­мат­тық ұста­ным біл­ді­ру маңызды.

Қаза­қстан заң­на­ма­сы­на сәй­кес, сыбай­лас жемқор­лық құқы­қбұ­зу­шы­лы­қта­ры тура­лы хабар­лаған аза­мат­тар­дың құқы­ғы мем­ле­кет тара­пы­нан қорға­ла­ды. Қажет болған жағ­дай­да мұн­дай аза­мат­тарға арнайы ынта­лан­ды­ру шара­ла­ры да қарас­ты­ры­лған. Бұл – қоғам мүше­лерін заң­сыз әре­кет­тер­ге қар­сы бел­сен­ді болуға шақы­ра­тын маңы­зды тетік­тер­дің бірі. Сон­ды­қтан әрбір аза­мат жемқор­лық фак­тілеріне тап болған жағ­дай­да үнсіз қал­май, тиісті құзыр­лы орган­дарға хабар­ла­уы тиіс.

Жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет­ті қалып­та­сты­ру­да білім беру мен ақпа­рат­тық түсін­ді­ру жұмыста­ры ерекше рөл атқа­ра­ды. Адам­дар сыбай­лас жемқор­лы­қтың қоға­мға қан­дай зиян кел­тіретінін толық түсін­ген кез­де ғана оған қар­сы күрес тиім­ді бола­ды. Сон­ды­қтан жастар ара­сын­да адал­дық, әділ­дік және жау­ап­кер­шілік құн­ды­лы­қта­рын наси­хат­тау маңы­зды бағыт­тар­дың бірі саналады.

Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет – тек заң талап­та­рын орын­дау ғана емес, соны­мен қатар адам­ның ішкі ұста­ны­мы­на, мораль­дық қағи­да­ла­ры­на негіз­дел­ген құн­ды­лы­қтар жүй­есі. Яғни, әрбір аза­мат жемқор­лы­қтың қоғам дамуы­на кедер­гі кел­тіретінін түсініп, оған қар­сы тұру­ды өзінің аза­мат­тық пары­зы ретін­де қабыл­да­уға тиіс. Қоғам­да адал­дық пен әділ­дік қағи­да­ла­ры орны­ққан кез­де ғана сыбай­лас жемқор­лы­қтың тамы­ры­на бал­та шабуға болады.

Мем­ле­кет­тік орган­дар­да да сыбай­лас жемқор­лы­қтың алдын алу бағы­тын­да жүй­елі жұмыстар жүр­гізіліп келеді. Бұл жұмыстар­дың басты мақ­са­ты – мем­ле­кет­тік қыз­мет­тің ашы­қты­ғын қам­та­ма­сыз ету, қыз­мет­кер­лер­дің жау­ап­кер­шілі­гін арт­ты­ру және қоғам алдын­да есеп­тілік­ті күшей­ту. Мем­ле­кет­тік қыз­мет­шілер­дің кәсі­би эти­ка нор­ма­ла­рын сақтау, қыз­мет­тік әдеп қағи­да­ла­рын ұста­ну, аза­мат­тар­мен қарым-қаты­на­ста ашы­қтық пен әділ­дік таны­ту – жемқор­лы­қтың алдын алу­дың маңы­зды фак­тор­ла­ры­ның бірі. Мәсе­лен, жер­гілік­ті қазы­на­шы­лық басқар­ма­ла­ры тара­пы­нан да сыбай­лас жемқор­лы­қтың алдын алу бағы­тын­да арнайы іс-шара­лар жос­па­ры әзір­леніп, бекітіл­ген. Бұл жос­пар аясын­да мем­ле­кет­тік қыз­мет­шілер ара­сын­да құқы­қтық сау­ат­ты­лы­қты арт­ты­руға және адал­дық қағи­да­ла­рын нығай­туға бағыт­талған түр­лі ұйым­да­сты­ру­шы­лық және ақпа­рат­тық жұмыстар тұрақты түр­де жүр­гізіліп келеді. Атап айтқан­да, басқар­ма­лар­да қыз­мет­кер­лер үшін тұрақты түр­де кез­де­су­лер, семи­нар­лар және тех­ни­ка­лық оқу сабақта­ры ұйым­да­сты­ры­ла­ды. Мұн­дай іс-шара­лар­дың мақ­са­ты – мем­ле­кет­тік қыз­мет сала­сын­дағы заң­на­ма­ның талап­та­рын түсін­ді­ру, сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл­дың негіз­гі қағи­да­ла­рын кеңі­нен таны­сты­ру және қыз­мет­кер­лер­дің кәсі­би жау­ап­кер­шілі­гін арт­ты­ру. Соны­мен қатар қыз­мет­тік әдеп нор­ма­ла­рын сақтау, аза­мат­тарға сапа­лы қыз­мет көр­се­ту, мем­ле­кет­тік қыз­мет­шілер­дің қоғам алдын­дағы жау­ап­кер­шілі­гін күшей­ту мәсе­ле­лері де кеңі­нен талқыланады.

Қазір мем­ле­кет­тік басқа­ру жүй­есіне цифр­лық тех­но­ло­ги­я­лар­ды енгі­зу де сыбай­лас жемқор­лық тәу­е­кел­дерін азай­туға айтар­лы­қтай ықпал етіп отыр. Цифр­лан­ды­ру үдерістері мем­ле­кет­тік қыз­мет көр­се­ту кезін­де ада­ми фак­тор­дың ықпа­лын төмен­детіп, қыз­мет көр­се­ту үдерісінің ашы­қты­ғы мен тиім­ділі­гін арт­ты­ра­ды. Мыса­лы, қазы­на­шы­лық жүй­есін­де қар­жы­лық құжат­тар­ды қабыл­дау және өңдеу толы­қтай элек­трон­дық фор­мат­та жүзе­ге асы­ры­ла­ды. Бұл үшін «Қазы­на­шы­лық-кли­ент» элек­трон­дық құжат айна­лы­мы жүй­есі қол­да­ны­ла­ды. Аталған жүйе мем­ле­кет­тік меке­ме­лер мен ква­зи­мем­ле­кет­тік сек­тор субъ­ек­тілерінің уәкілет­ті өкіл­дері мен қазы­на­шы­лық қыз­мет­кер­лері ара­сын­дағы тіке­лей бай­ла­ны­сты барын­ша азай­та­ды. Нәти­же­сін­де құжат­тар­ды қабыл­дау және өңдеу үдерістері авто­мат­тан­ды­ры­лып, қыз­мет көр­се­ту сапа­сы арта­ды. Соны­мен қатар мұн­дай жүй­е­лер ашы­қты­қты қам­та­ма­сыз етіп, сыбай­лас жемқор­лық тәу­е­кел­дерін төмен­де­ту­ге мүм­кін­дік береді.

Сыбай­лас жемқор­лық құқы­қбұ­зу­шы­лы­қта­рын аны­қтау және аза­мат­тар­дың өтіні­ш­терін қабыл­дау мақ­са­тын­да түр­лі бай­ла­ныс арна­ла­ры да жұмыс істей­ді. Олар­дың қата­рын­да «Сенім теле­фо­ны» және аза­мат­тар­дың өтіні­ш­терін қабыл­да­уға арналған e‑Otinish элек­трон­дық сер­висі бар. Бұл жүй­е­лер арқы­лы кез кел­ген аза­мат мем­ле­кет­тік орган­дар­дың қыз­метіне қаты­сты өз ұсы­ны­ста­ры мен шағым­да­рын жол­дай ала­ды. Мұн­дай ақпа­рат­тық құрал­дар тура­лы мәлі­мет­тер бұқа­ра­лық ақпа­рат құрал­да­рын­да жари­я­ла­нып, мем­ле­кет­тік меке­ме­лер ғима­рат­та­рын­да арнайы ақпа­рат­тық стенд­тер арқы­лы халы­ққа кеңі­нен таны­сты­ры­лған. Бұл аза­мат­тар­дың мем­ле­кет­тік орган­дар­мен кері бай­ла­ны­сын күшей­тіп, ашы­қтық дең­гей­ін арт­ты­руға ықпал етеді.

Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы күре­стің нәти­желі болуы үшін мем­ле­кет­тік орган­дар­дың, лау­а­зым­ды тұлға­лар­дың, үкі­мет­тік емес ұйым­дар­дың, бұқа­ра­лық ақпа­рат құрал­да­ры­ның және аза­мат­тық қоғам өкіл­дерінің бір­лес­кен әре­кеті қажет. Әсіре­се бұқа­ра­лық ақпа­рат құрал­да­ры­ның қоғам­дағы рөлі ерекше. БАҚ арқы­лы жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет­ті наси­хат­тау, адал­дық құн­ды­лы­қта­рын дәріп­теу, қоғам­ның құқы­қтық сау­ат­ты­лы­ғын арт­ты­ру – маңы­зды мін­дет­тер­дің бірі.

Ақпа­рат құрал­да­ры қоғам­дағы өзек­ті мәсе­ле­лер­ді көтеріп, мем­ле­кет­тік сая­сат­тың негіз­гі бағыт­та­рын түсін­ді­ру арқы­лы аза­мат­тар­дың құқы­қтық мәде­ни­етін қалып­та­сты­руға үлкен үлес қоса­ды. Соны­мен қатар жур­на­ли­стер­дің кәсі­би зерт­те­улері мен жари­я­ла­ным­да­ры қоғам­дағы әділ­дік пен ашы­қтық қағи­да­ла­рын нығай­туға ықпал етеді.

Жал­пы алған­да, сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы күрес – ұзақ мерзім­ді әрі жүй­елі жұмысты талап ететін күр­делі үдеріс. Бұл бағыт­та заң­на­ма­ны жетіл­діру­мен қатар қоғам­ның құқы­қтық сана­сын арт­ты­ру, мем­ле­кет­тік қыз­мет­тің ашы­қты­ғын қам­та­ма­сыз ету, жастар ара­сын­да адал­дық қағи­да­ла­рын қалып­та­сты­ру сияқты шара­лар маңы­зды рөл атқарады.

Әрбір аза­мат ел бола­шағы үшін жау­ап­кер­шілік­ті сезініп, қоғам­дағы әділ­дік пен адал­дық қағи­да­ла­рын нығай­туға өз үлесін қосуға тиіс. Өйт­кені жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет – тек заң нор­ма­ла­ры­на негіз­дел­ген талап емес, қоғам­ның мораль­дық және руха­ни дамуы­ның көрсеткіші.

Қоғам­да адал­дық пен ар-ождан қағи­да­ла­ры басты құн­ды­лы­ққа айналған кез­де ғана жемқор­лы­қ­сыз мем­ле­кет қалып­та­сты­руға бола­ды. Адал еңбек, әділ шешім және аза­мат­тық жау­ап­кер­шілік – өрке­ни­ет­ті қоғам­ның негізі. Сон­ды­қтан сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет­ті қалып­та­сты­ру – мем­ле­кет­тің ғана емес, әрбір аза­мат­тың ортақ міндеті.

Адал­дық пен ар-ұждан сатыл­май­тын құн­ды­лы­ққа айналған­да ғана жемқор­лы­қ­сыз қоғам құру мүм­кін болмақ.

Ерік ЕЛЕУСІЗ