Үнсіз жанайқай

Жасөспірімдердің психологиялық саулығы

Әрбір бала­ның үнсізді­гі — еле­усіз қал­ды­руға бол­май­тын бел­гі. Жасөс­пірім­нің ішкі жан дүни­есін­де­гі күй­зелісті дер кезін­де бай­қап, оған түсіністік­пен қарау кей­де бір адам­ның бала­сы­ның өмірін сақтап қалуы мүм­кін. Сол себеп­ті, бала­лар мен жасөс­пірім­дер­дің пси­хи­ка­лық саулы­ғын қорғау бүгін­гі қоғам­ның ең өзек­ті мін­дет­терінің біріне айна­лып отыр. Соңғы жыл­да­ры Қаза­қстан­да жасөс­пірім­дер ара­сын­дағы эмо­ци­о­нал­дық күй­зеліс, жалғы­здық сезі­мі және суи­цид­тік мінез-құлық мәсе­лесіне ерекше назар ауда­ры­лу­да. Бұл құбы­лыс тек меди­ци­на неме­се пси­хо­ло­гия сала­сы­ның ғана емес, отба­сы, мек­теп және бүкіл қоғам­ның ортақ жау­ап­кер­шілі­гін талап ете­ді. Суи­цид­тің алдын алу ол қай­ғы­лы оқиға­лар­дың сал­да­ры­мен күре­су болып санал­май­ды, олар­дың пай­да болуы­на ықпал ететін себеп­тер­ді дер кезін­де аны­қтап, балаға уақы­ты­лы пси­хо­ло­ги­я­лық қол­дау көр­се­ту деп танылады.

Жасөс­пірім­дік кезең ол тұлға­ның қалып­та­суын­дағы ең күр­делі кезең­дер­дің бірі. Осы уақыт­та бала өзін қоғам­да іздей­ді, айна­ла­сын­дағы адам­дар­дың пікіріне сезім­тал бола­ды және эмо­ци­о­нал­дық өзгерістер­ді терең қабыл­дай­ды, іштей ол толы­қтай өзі көп жағ­дай­да түсін­бес өзгерістер­ге тап бола­ды. Егер оған қор­шаған орта­дан қажет­ті қол­дау көр­сетіл­ме­се, ішкі күй­зеліс уақыт өте келе терең­дей түсуі әбден мүм­кін. Отба­сын­дағы түсініспеушіліктер,мектептегі бул­линг, әле­умет­тік оқша­у­ла­ну, оқу үлгері­міне бай­ла­ны­сты қысым және эмо­ци­о­нал­дық қол­да­удың жет­кіліксізді­гі жасөс­пірім пси­хи­ка­сы­на айтар­лы­қтай орас­ан зор әсерін тигі­зеді. Көп жағ­дай­да суи­цид­тік ойлар аяқ асты­нан пай­да бол­май­ды. Бала­ның мінез-құлқын­дағы өзгерістер алдын ала бел­гілі бір даб­ыл­дар арқы­лы бай­қа­луы мүм­кін. Бұрын ұнатқан істеріне қызы­ғу­шы­лы­ғы­ның төмен­де­уі, үне­мі мұңай­ып жүру және әле­умет­тік орта­дан жабы­луы, доста­ры­мен ара­ла­су­дан бас тар­ту, ұйқы мен тәбет­тің өзге­руі, өз-өзін кінәлау неме­се өмір­дің мәні тура­лы жағым­сыз пікір­лер айту­да мұның бәрі ере­сек­тер­дің наза­рын қажет ететін маңы­зды сиг­нал­дар. Осын­дай бел­гілер­ді бай­қап, бала­мен ашық сөй­ле­су кей­де кәсі­би көмек­тің алға­шқы қада­мы болады.Қазақстанда бала­лар­дың пси­хи­ка­лық ден­са­улы­ғын нығай­ту мақ­са­тын­да бірқа­тар жұмыстар жүр­гізілу­де. Мек­теп­тер­де педа­гог-пси­хо­лог­тар қыз­мет атқа­ра­ды, сенім теле­фон­да­ры мен кеңес беру орта­лы­қта­ры жұмыс істей­ді, ал меди­ци­на­лық ұйым­дар­да пси­хо­ло­ги­я­лық және пси­хи­ат­ри­я­лық көмек көр­сетіледі. Ата-ана­лар­дың пси­хо­ло­ги­я­лық сау­ат­ты­лы­ғын арт­ты­ру және пси­хи­ка­лық ден­са­улық тура­лы қоғам­дағы теріс көзқа­рас­ты азай­ту бағы­тын­да бағ­дар­ла­ма­лар жүзе­ге асырылуда.Ересек ата-ана­ның рөлі бұл мәсе­ле­де айры­қ­ша. Бала өзін баға­ланған, тың­далған және түсініл­ген адам ретін­де сезін­ген­де, қиын­ды­қ­пен күре­су қабілеті де күшей­еді. Кей­бір ата-ана­лар «бұл жай еркелік» неме­се «өзі өтіп кете­ді» деп ойлай­ды. Алай­да жасөс­пірім­нің эмо­ци­о­нал­дық ауырт­па­лы­ғын еле­меу жағ­дай­ды күр­де­лен­діруі мүм­кін. Сон­ды­қтан қажет болған жағ­дай­да пси­хо­лог­тың көме­гіне жүгі­ну әлсіздік емес, керісін­ше бала­ның қауіп­сізді­гі үшін жасалған жау­ап­ты қадам.Суицидтің алдын алу тек дағ­да­рыс кезін­де көмек көр­се­ту­мен шек­тел­мей­ді. Ол бала­лар­дың эмо­ци­о­нал­дық интел­лек­тісін дамы­ту, өз сезім­дерін еркін жет­кі­зе білу­ге үйре­ту және көмек сұра­удан ұял­мау мәде­ни­етін қалып­та­сты­ру арқы­лы жүзе­ге аса­ды. Спорт­тық, шығар­ма­шы­лық және ерік­тілік жоба­ла­ры­на қаты­су да жасөс­пірім­дер­дің өзіне деген сені­мін арт­ты­рып, әле­умет­тік бай­ла­ны­ста­рын нығайтады.

Қоры­та айтқан­да, бала­лар мен жасөс­пірім­дер­дің пси­хи­ка­лық саулы­ғын қорға­уды бола­шаққа салы­нған инве­сти­ци­яға теңе­стіру­ге бола­ды. Әрбір бала өзін қажет сезі­нетін, қиын­ды­ққа тап болған­да көмек сұрай ала­тын және қол­дау таба­тын орта­да өмір сүру­ге лай­ық. Қоғам болып осы жау­ап­кер­шілік­ті терең сезіне алсақ, көп­те­ген қай­ғы­лы жағ­дай­лар­дың алдын алуға мүм­кін­дік туа­ды. Өйт­кені бір бала­ның өмірі ол тұтас бір бола­шақтың тағдыры.

Жұма­бек Нұр­сұл­тан, Жал­бағай Айқын