ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАРИХИ ТАҢДАУЫ

ХХІ ғасыр­дың үшін­ші онжыл­ды­ғын­да әлем бұрын-соң­ды бол­маған гео­са­я­си өзгерістер кезеңін бастан өтке­ру­де. Бір кез­дері қалып­тасқан халы­қа­ра­лық тәр­тіп әлсіреп, жаңа күш орта­лы­қта­ры пай­да болу­да. Әлем­дік сая­сат­та АҚШ, Қытай сияқты ірі дер­жа­ва­лар­дың ара­сын­дағы бәсе­ке­ле­стік күшей­іп, әр мем­ле­кет өзінің стра­те­ги­я­лық мүд­десін қорға­уға ұмты­лу­да. Осын­дай күр­делі кезең­де Қаза­қстан үшін ең маңы­зды мін­дет – ұлт­тық мүд­дені сақтай оты­рып, әлем­дік дер­жа­ва­лар ара­сын­дағы тепе-теңдік­ті дұрыс пайдалану.

Тарихқа көз жүгірт­сек, ірі дер­жа­ва­лар­дың бәсе­кесі әрқа­шан халы­қа­ра­лық қаты­на­стар­дың басты қозға­у­шы күш­терінің негізі бол­ды. ХХ ғасыр­да әлем екі үлкен лагерь­ге бөлініп, қырғи-қабақ соғыс кезеңін бастан кешір­ді. Бір жағын­да АҚШ бастаған Батыс елдері бол­са, екін­ші жағын­да Кеңес Одағы бастаған соци­а­ли­стік мем­ле­кет­тер тұр­ды. Бұл кезең­де көп­те­ген елдер үлкен дер­жа­ва­лар­дың ықпал аймағын­да өмір сүру­ге мәж­бүр болды.

Кеңес Одағы ыды­раған­нан кей­ін әлем­де біраз уақыт бойы АҚШ-тың басым­ды­ғы орнаған­дай көрін­ді. Алай­да соңғы онжыл­ды­қтар­да халы­қа­ра­лық жүйе қай­та өзгер­ді. Қытай­дың эко­но­ми­ка­лық және тех­но­ло­ги­я­лық тұрғы­дан жыл­дам дамуы, Еуро­па елдерінің өз мүд­де­лерін қорға­уы әлем­дік сая­сат­тағы жаңа бәсе­ке­ле­стік дәуірін қалыптастырды.

Бүгін­де негіз­гі текетірес тек әске­ри сала­да ғана емес, эко­но­ми­ка, тех­но­ло­гия, энер­ге­ти­ка, ақпа­рат­тық кеңістік және сауда бағыт­та­рын­да да жүріп жатыр. Әсіре­се АҚШ пен Қытай ара­сын­дағы бәсе­ке әлем­дік эко­но­ми­ка­ның бола­шағы­на әсер ететін маңы­зды фак­торға айналды.

Осын­дай жағ­дай­да Қаза­қстан­ның гео­са­я­си маңы­зы арта түсу­де. Қаза­қстан – Еура­зи­я­ның жүре­гін­де орна­ласқан, табиғи ресур­старға бай, көлік дәліз­дері тоғы­сқан мем­ле­кет. Оның аумағы арқы­лы Еуро­па мен Ази­я­ны бай­ла­ны­сты­ра­тын маңы­зды сауда жол­да­ры өте­ді. Сон­ды­қтан Қаза­қстан тек аймақтық деме­сек те, жаһан­дық сая­сат­та да назар ауда­ра­тын елдер­дің біріне айналды.

Тәу­ел­сіздік алған сәт­тен бастап Қаза­қстан өзінің сыр­тқы сая­са­тын­да көп­век­тор­лы бағыт­ты таң­да­ды. Бұл сая­сат­тың негіз­гі мәні – бір ғана мем­ле­кет­ке неме­се бір ғана сая­си орта­лы­ққа тәу­ел­ді бол­май, өзге де ірі серік­те­стер­мен өза­ра тиім­ді бай­ла­ныс орна­ту. Қаза­қстан Ресей­мен тари­хи және эко­но­ми­ка­лық бай­ла­ны­ста­рын сақтай оты­рып, Қытай­мен стра­те­ги­я­лық әріп­те­стік­ті дамы­тып, Еуро­па және АҚШ-пен де ынты­мақ­та­стық орна­туға ұмтылды.

Бұл таң­дау кез­дей­соқ емес. Қаза­қстан­ның жағра­пи­я­лық орна­ла­суы мен тари­хи ерекшелік­тері елді әртүр­лі өрке­ни­ет­тер мен эко­но­ми­ка­лық кеңістік­тер­ді бай­ла­ны­сты­ра­тын көпір­ге айнал­ды­ра­ды. Бір жағы­нан – Ресей­мен ұзақ шека­ра­сы және ортақ тарихы бар, екін­ші жағы­нан – Қытай сияқты алып нары­қ­пен көр­шілес, ал үшін­ші жағы­нан – Батыс елдері­мен эко­но­ми­ка­лық және тех­но­ло­ги­я­лық бай­ла­ны­стар­ды дамы­туға мүдделі.

Қаза­қстан үшін ең маңы­зды жағ­дай – үлкен дер­жа­ва­лар­дың текетіресін­де бір тарап­тың ғана мүд­десіне қыз­мет етпеу. Себебі шағын және орта мем­ле­кет­тер­дің тұрақты дамуы көбіне олар­дың сыр­тқы сая­сат­тағы икем­ділі­гіне бай­ла­ны­сты. Тарих көр­сет­кен­дей, халы­қа­ра­лық қақты­ғы­стар кезеңін­де дұрыс таң­дау жасай алған елдер өз еге­мен­ді­гін нығай­тып, эко­но­ми­ка­лық мүм­кін­дік­терін арт­ты­ра алды.

Қаза­қстан­ның тари­хи таң­да­уы – бей­біт­шілік пен тұрақты­лы­қты сақтау жолы. Ел ядро­лық қару­дан өз еркі­мен бас тар­ту арқы­лы әлем­ге қауіп­сіздік пен жау­ап­кер­шілік үлгісін көр­сет­ті. Бұл шешім Қаза­қстан­ның халы­қа­ра­лық беделін арт­ты­рып, оны бей­біт дипло­ма­ти­я­ны қол­дай­тын мем­ле­кет ретін­де танытты.

Қазір­гі кезең­де Қаза­қстан үшін тағы бір маңы­зды бағыт – эко­но­ми­ка­лық тәу­ел­сіздік­ті күшей­ту. Әлем­дік дер­жа­ва­лар ара­сын­дағы бәсе­ке кезін­де тек сая­си тұрақты­лық емес, мықты эко­но­ми­ка да мем­ле­кет­тің басты тіре­гіне айна­ла­ды. Сон­ды­қтан өндірісті дамы­ту, тех­но­ло­ги­я­лық жаңғы­ру, білім мен ғылы­мға инве­сти­ция салу, ұлт­тық кадр­лар­дың бәсе­ке­ге қабілет­тілі­гін арт­ты­ру – елдің бола­шақтағы қауіп­сізді­гінің негізі.

Соны­мен қатар Қаза­қстан түр­кі әле­мі, Орта­лық Азия елдері­мен ынты­мақ­та­сты­қты күшей­ту­ге ерекше мән беру­де. Аймақтағы мем­ле­кет­тер­дің өза­ра бай­ла­ны­сы­ның артуы олар­дың халы­қа­ра­лық аре­на­дағы сал­мағын арт­ты­ра ала­ды. Бүгін­гі таң­да әлем­де тек ірі дер­жа­ва­лар ғана демей­ік, аймақтық бір­ле­стік­тер де маңы­зды рөл атқа­рып келеді.

Ұлы дер­жа­ва­лар ара­сын­дағы бәсе­ке­ле­стік – Қаза­қстан үшін тек қауіп емес, соны­мен бір­ге мүм­кін­дік. Егер ел өзінің ұлт­тық мүд­десін дұрыс қорғап, тең­герім­ді сая­сат жүр­гіз­се, бұл жағ­дай жаңа эко­но­ми­ка­лық және дипло­ма­ти­я­лық мүм­кін­дік­тер аша ала­ды. Қаза­қстан өзінің табиғи ресур­ста­рын, жағра­пи­я­лық орна­ла­суын және халы­қа­ра­лық беделін тиім­ді пай­да­ла­на оты­рып, жаһан­дық өзгерістер­ден өз орнын таба алады.

Алай­да кез кел­ген тари­хи кезең­де басты күш – халы­қтың бір­лі­гі мен мем­ле­кет­тің ішкі тұрақты­лы­ғы. Сыр­тқы сая­сат қан­ша­лы­қты маңы­зды бол­са да, елдің бола­шағы ең алды­мен ішкі даму дең­гей­іне бай­ла­ны­сты. Эко­но­ми­ка­сы қуат­ты, білі­мі жоға­ры, ұлт­тық құн­ды­лы­қта­ры берік мем­ле­кет қана халы­қа­ра­лық бәсе­ке­де өз орнын сақтай алады.

Бүгін­гі әлем – бұры­нғы­дан да күр­делі әрі өзгер­мелі. Ұлы дер­жа­ва­лар ара­сын­дағы текетірес жалға­са береді, өйт­кені әр мем­ле­кет өз ықпа­лын кеңей­ту­ге ұмты­ла­ды. Бірақ Қаза­қстан үшін басты мақ­сат – қан­дай да бір күштің көлең­кесін­де қалып қой­май, өзінің дер­бес жолын қалыптастыру.

Тарих Қаза­қстанға үлкен мүм­кін­дік беріп отыр. Бұл мүм­кін­дік – Еура­зи­ядағы тұрақты­лы­қтың, диа­лог­тың және ынты­мақ­та­сты­қтың орта­лы­ғы болу. Қаза­қстан­ның тари­хи таң­да­уы – бей­біт­шілік­ке, тең серік­те­стік­ке және ұлт­тық мүд­де­ге негіз­дел­ген сая­сат жүр­гі­зу. Осы жол елдің тәу­ел­сізді­гін нығай­тып, бола­шақ ұрпақ үшін берік мем­ле­кет қалып­та­сты­руға негіз болады.

Бей­сенға­зы ҰЛЫҚБЕК