Желі артындағы қауіп

Қазір­гі таң­да цифр­лық даму мен жаһан­да­ну адам­зат өмірін түбе­гей­лі өзгер­тіп,  тех­но­ло­ги­я­лық төң­керіс пен шека­ра­сыз мүм­кін­дік­тер сый­ла­ды. Алай­да, мұн­дай даму­дың көлең­келі тұста­ры да кез­де­сті және олар да дамуын тоқтат­па­уда. Қазір­гі таң­да мем­ле­кет қауіп­сізді­гі мен тұрақты­лы­ғы­на нұқ­сан кел­тіретін ең ауыр кесел­дер — экс­тре­мизм, тер­ро­ризм, және есірт­кі биз­несі  жаңа цифр­лық сипатқа ие бол­ды. Желі бұл қауіп­тер­ді бір бірі­мен бай­ла­ны­сты­рып, бірік­ті­ре баста­ды. Бұры­ңғы­дай бұл қауіп­тер бөлек бөлек өмір сүр­мей­ді. Олар интер­нет­тің таса­сын­да бір-бірі­мен бірі­гіп, тран­сұлт­тық қыл­мыстық желі­ге айнал­ды. Осы­ған орай қазір­гі таң­ның ең өзек­ті мәсе­лесі ол бұл кесел­дер­дің жаһан­дық желі (Интер­нет, Дарк­нет) мен крип­то­тех­но­ло­ги­я­лар арқы­лы күш біріктіруі.

Жаңа майдан: Әлеуметтік желі және сананы улау

Бұрын экс­тре­ми­ст­тік және тер­ро­ри­ст­тік ұйым­дар өз идео­ло­ги­я­ла­рын үгіт наси­хат арқы­лы жүр­гізіп, қарқын баяу бол­са, қазір басты май­дан әле­умет­тік желілер мен жабық мес­сен­джер­лер­ге ауы­сып, қарқын есе­лене түсті. Атал­мыш ради­кал­ды топ­тар мен ұйым­дар өз пси­хо­ло­ги­я­лық және эмо­ци­о­нал­ды айла тәсіл­дер­ді жетік мең­гер­ген. Олар ең басты нысан етіп әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық қиын­ды­қтарға тап болған, өмір­ден өз орнын таба алмай жүр­ген жастар­ды алады.Жақында ғана қол­да­ны­сқа еңген жасан­ды интел­лект алго­ритмдерін теріс мақ­сат­тар­да қол­да­ну арқы­лы, экс­тре­ми­стер өз кон­тен­тін нақты мақ­сат­ты ауди­то­ри­яға бағыт­тай­ды. Бұл — мем­ле­кет­тік шека­ра таны­май­тын, идео­ло­ги­я­лық вирус іспет­ті қауіп. Осы­ның сал­да­ры­нан сана­сы уланған аза­мат­тар­дың ел ішін­де­гі тұрақты­лы­қты бұзу, ради­ка­лиз­мнің ошағы­на айнал­ды­ру қау­пі туындайды.

Есірткі бизнесінің «синтетикалық» дамуы

Бұн­дай идео­ло­ги­я­лық ұйым­дар өзін өзі қар­жы­лан­ды­ру мақ­са­тын­да әрқа­шан табыс көз­дерін іздей­ді және олар заң­сыз түр­де орын ала­ды. Осы­ған орай тер­ро­ризммен мен есірт­кі биз­несінің одағы пай­да бола­ды. Тех­но­ло­ги­я­лық жаһан­да­ну зама­нын­да өсім­дік тек­тес есірт­кілер­дің орнын арзан әрі қауіп­ті син­те­ти­ка­лық заттар басты. Олар­ды тара­ту жүй­есі толы­ғы­мен цифр­лан­ды­ры­лған. Түр­лі «Теле­грам-бот­тар», интер­нет-дүкен­дер және Дарк­нет (интер­нет­тің жасы­рын бөлі­гі) арқа­сын­да есірт­кі сауда­сы ешқан­дай тіке­лей бай­ла­ныс­сыз, жасы­рын түр­де жүзе­ге аса­ды. Бұл есірт­кі сауда­сы тек ден саулы­ққа қауіп төн­дір­мей­ді, ол ұйым­дасқан қыл­мыс пен экс­тре­мизмді мил­ли­ард­таған дол­лар көле­мін­де­гі заң­сыз табыспен қам­та­ма­сыз ететін үлкен қар­жы­лық қозғалтқыш.

Көлеңкелі қаржы және криптобелсенділік

Осын­дай қыл­мыстық ұйым­дар­дың бар­лы­ғын суа­рып, қуат­тан­ды­рып оты­ра­тын басты тамыр ол сыбай­лас жемқор­лық пен заң­сыз ақша ағым­да­ры. Тер­ро­ризмді қар­жы­лан­ды­рып, есірт­кі сауда­сы­нан түс­кен табысты заң­да­сты­ру үшін қыл­мыс­кер­лер крип­то­ва­лю­та­ны бел­сен­ді түр­де қол­да­на­ды. Блок­ч­эйн тех­но­ло­ги­я­сы­ның ано­ним­ді жүй­есі қар­жы­ның қай­дан келіп, қай­да кететінін бақы­ла­уды қиындатады.Сыбайлас жемқор­лық бар жер­де мем­ле­кет­тің қауіп­сіздік жүй­есі әлсірей­ді, ал әлсіз жүйе — есірт­кі барон­да­ры мен экс­тре­ми­стер үшін тап­тыр­мас орта.

Біртұтас іс-қимыл: Шешім жолдары

Бұл күр­делі гибрид­ті қауіп­ке қар­сы тұру үшін мем­ле­кет пен қоғам­ның тәсіл­дері де жаңа­рып, қауіп алдын алы­ну­да. Бүгін­де үкі­мет сыбай­лас жемқор­лы­қ­пен күре­сте негіз­гі екпін­ді жаза­ла­у­ға емес, оның алдын алу мен цифр­лан­ды­руға түсіру­де. Қоғам­да жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет­ті қалып­та­сты­ру мақ­са­тын­да «сыбай­лас жемқор­лық тура­лы хабар­лаған» аза­мат­тар­ды қар­жы­лай ынта­лан­ды­ру және қорғау тетік­тері де бел­сен­ді жұмыс істеп тұр. Осы­ның арқа­сын­да мем­ле­кет­тің қауіп­сіздік жүй­есі күшей­іп,  қыл­мыстық жағ­дай­лар алдын алуда.

Соны­мен қатар жаса­лу тиіс жаңарған шаралар:

• Бірін­ші­ден, кибер­бақы­лау мен цифр­лық сау­ат­ты­лық. Құқық қорғау орган­да­ры қыл­мыс­кер­лер­ден бір қадам алда жүруі керек. Ол үшін жасан­ды интел­лект негізін­де­гі кибер­бар­лау құрал­да­рын дамы­ту, Дарк­нет­те­гі заң­сыз арна­лар­ды бұғат­тау және крип­то­гра­фи­я­лық тран­зак­ци­я­лар­ды қадаға­ла­удың жаңа әдістерін енгі­зу қажет.
• Екін­ші­ден, сыбай­лас жемқор­лы­ққа деген «нөл­дік төзім­ділік». Қар­жы­лық бақы­ла­уды (ком­пла­енс жүй­есін) күшей­ту,  кірістер мен шығы­стар­дың цифр­лық фор­мат­та ашық декла­ра­ци­я­лау қыл­мыстық ақша­ның мем­ле­кет­тік аппа­рат­ты ула­у­ы­на жол бермейді.
• Үшін­ші­ден, халы­қа­ра­лық ынты­мақ­та­стық. Интер­нет пен крип­тоәлем­де шека­ра жоқ. Сон­ды­қтан, киберқыл­мыспен, есірт­кі тра­фи­гі­мен және тер­ро­ризммен күре­сте мем­ле­кет­тер ара­сын­да жедел ақпа­рат алма­су жүй­есі мін­сіз жұмыс істе­уі тиіс.

Қорытынды

Қазір­гі заманғы экс­тре­мизм, тер­ро­ризм, есірт­кі биз­несі және жемқор­лық  бұл жеке тұрған про­бле­ма­лар емес, бұл бір ағза секіл­ді бірі­гіп кет­кен жаһан­дық қауіп. Экран артын­да оты­рған қыл­мыс­кер­мен ескі әдістер­мен күре­су мүм­кін емес. Мем­ле­кет тара­пы­нан зама­на­уи, жаһан­данған киберқорға­ныс, ал қоғам тара­пы­нан берік құқы­қтық сана мен қырағы­лық қана бұл індет­тің алдын ала ала­ды. Ұлты­мы­здың қауіп­сізді­гі  әрбір аза­мат­тың цифр­лық кеңістік­те­гі таза­лы­ғы мен жау­ап­кер­шілі­гі­нен басталады.

Жұма­бек Нұр­сұл­тан, Жал­бағай Айқын