Инклюзивті қоғам: мүгедектерге құрмет пен тең мүмкіндік

Адам­ның қадір-қаси­еті оның ден­са­улық жағ­дай­ы­мен неме­се физи­ка­лық мүм­кін­ді­гі­мен өлшен­бей­ді. Әр аза­мат­тың білім алуға, еңбек ету­ге, еркін жүріп-тұруға және қоғам­дық өмір­ге толы­ққан­ды қаты­суға құқы­ғы бар. Алай­да мүге­дек­ті­гі бар адам­дар күн­делік­ті өмір­де әлі де түр­лі кедер­гілер­ге тап бола­ды. Олар­дың қата­рын­да қол­жетім­сіз ғима­рат­тар, бей­ім­дел­ме­ген қоғам­дық көлік, жұмысқа орна­ла­су­дағы қиын­ды­қтар және қоғам­дағы қалып­тасқан теріс көзқа­рас­тар бар.

Дүни­е­жүзілік ден­са­улық сақтау ұйы­мы­ның мәлі­метін­ше, әлем­де 1,3 мил­ли­ард­тан аса адам мүге­дек­тік­пен өмір сүреді. Бұл – жер шарын­дағы халы­қтың шама­мен 16 пай­ы­зы, яғни әрбір алтын­шы адам деген сөз. ҚР Еңбек және халы­қты әле­умет­тік қорғау мини­стр­лі­гінің дере­гіне сәй­кес, 2026 жылғы 1 қыр­күй­ек­те елі­міз­де мүге­дек­ті­гі бар 760,6 мың­нан аса адам тір­кел­ген. Оның шама­мен 637,5 мыңы – ере­сек­тер, 124 мыңы – бала­лар. Бұл көр­сет­кі­ш­тер инклю­зия мәсе­лесінің қоғам үшін қан­ша­лы­қты маңы­зды екенін аңғар­та­ды. Мүге­дек­ті­гі бар аза­мат­тар­дың ара­сын­да білім алып жүр­ген жастар, түр­лі сала­да еңбек ететін маман­дар, кәсіп­кер­лер, спорт­шы­лар мен шығар­ма­шы­лық өкіл­дері бар. Олар­дың өзге­лер сияқты кәсі­би дамуға, өз қабілетін жүзе­ге асы­руға және дер­бес өмір сүру­ге мүм­кін­ді­гі болуы қажет.

Инклю­зи­я­ны тек қай­ы­рым­ды­лық неме­се әле­умет­тік көмек­пен бай­ла­ны­сты­ру дұрыс емес. Оның негіз­гі мәні – адам­дар­дың ерекшелік­теріне қара­ма­стан, тең құқы­ғын қам­та­ма­сыз ету. Мәсе­лен, арба пай­да­ла­на­тын аза­мат­тың меке­ме­ге кіре алмауы оның жеке мүм­кін­ді­гі­нен ғана емес, ғима­рат­тың қол­жетім­сізді­гі­нен туын­дай­ды. Ал есту неме­се көру қабілеті бұзы­лған адам­ның ақпа­рат ала алмауы қажет­ті бей­ім­дел­ген қыз­мет­тер­дің жоқты­ғы­мен бай­ла­ны­сты болуы мүмкін.

Дүни­е­жүзілік ден­са­улық сақтау ұйы­мы­ның мәлі­метін­ше, мүге­дек­ті­гі бар адам­дар үшін қол­жетім­сіз неме­се баға­сы қым­бат көлік қыз­меті басқа­лар­мен салы­сты­рған­да 15 есе­ге дей­ін үлкен кедер­гі туды­руы мүм­кін. Сон­ды­қтан қол­жетім­ді орта қалып­та­сты­ру тек пан­дус орна­ту­мен шек­тел­ме­у­ге тиіс. Қоғам­дық көлік­тің, ауру­ха­на­лар­дың, мек­теп­тер­дің, мем­ле­кет­тік меке­ме­лер­дің, сон­дай-ақ ақпа­рат­тық және цифр­лық қыз­мет­тер­дің бар­шаға ыңғай­лы болуы маңызды.

Инклю­зив­ті мәде­ни­ет­ті қалып­та­сты­ру­да білім беру жүй­есінің орны ерекше. ЮНИСЕФ деректеріне сәй­кес, 2023 жылы Қаза­қстан­да 6–18 жас ара­лы­ғын­дағы мүге­дек­ті­гі бар 137 434 бала тір­кел­ген. Ал 2023–2024 оқу жылын­да олар­дың 52 655‑і орта білім беру ұйым­да­рын­да оқы­ған. Бұл – тір­кел­ген бала­лар­дың шама­мен 38 пай­ы­зы­на тең. Деген­мен аталған көр­сет­кі­шті баға­лаған­да жас ерекшелік­тері мен ста­ти­сти­ка­лық деректер­дің қам­ты­луын­дағы айыр­ма­шы­лы­қтар­ды еске­ру қажет.

Ерекше білім беру қажет­тілі­гі бар бала­ны мек­теп­ке қабыл­дау ғана жет­кіліксіз. Оның сапа­лы білім алуы­на жағ­дай жаса­луы керек. Ол үшін арнайы маман­дар­дың көме­гі, бей­ім­дел­ген оқу мате­ри­ал­да­ры, қол­жетім­ді инфрақұры­лым және педа­гог­тер­дің тиісті даяр­лы­ғы қажет. ЮНИ­СЕФ-тің 2025 жылғы жоба­сы аясын­да Қаза­қстан­да қосым­ша ком­му­ни­ка­ция және көмек­ші тех­но­ло­ги­я­лар­ды пай­да­ла­ну бой­ын­ша 12 403-тен аса білім беру мама­ны оқы­ты­лған. Соны­мен қатар 34 балаға жеке қажет­тілі­гіне сәй­кес құры­лғы­лар беріліп, 11 мек­теп арнайы ресур­стық жаб­ды­қтар­мен қам­та­ма­сыз етілген.

Мүге­дек­ті­гі бар адам­дар үшін еңбек ету мүм­кін­ді­гі де өзек­ті. Кәсі­би білік­тілік адам­ның физи­ка­лық ерекшелі­гі­мен ғана аны­қтал­май­ды. Деген­мен жұмыс орын­да­ры­ның бей­ім­дел­ме­уі, жұмыс беру­шілер­дің қалып­тасқан көзқа­ра­сы және қолай­лы еңбек жағ­дай­ы­ның бол­мауы олар­дың жұмысқа орна­ла­суын қиын­да­туы мүм­кін. Икем­ді жұмыс кестесі, қашы­қтан жұмыс істеу мүм­кін­ді­гі және қажет­ті тех­ни­ка­лық жағ­дай жасау көп­те­ген аза­мат­тың еңбек нары­ғы­на қаты­суы­на жол ашады.

Қоғам­дағы қарым-қаты­нас мәде­ни­етіне де назар ауда­ру қажет. Мүге­дек­ті­гі бар адам­ды үне­мі аяу­шы­лық ныса­ны ретін­де көр­се­ту неме­се оның орны­на шешім қабыл­дау құр­мет­тің бел­гісі емес. Көмек көр­сет­пес бұрын адам­ның өзі­нен сұрау, оны­мен тіке­лей сөй­ле­су, жеке таң­да­уын еске­ру – қара­пай­ым әдеп нор­ма­ла­ры. Сон­дай-ақ «мүге­дек­ті­гі бар адам» деген тір­кесті қол­да­ну адам­ның жеке тұлға­лық бол­мысын бірін­ші оры­нға қоюға мүм­кін­дік береді.

Ерекше қажет­тілі­гі бар бала­ны тәр­би­е­леп оты­рған отба­сы­лар да жан-жақты қол­да­уды қажет ете­ді. Оларға меди­ци­на­лық және оңал­ту қыз­мет­тері­мен қатар, пси­хо­ло­ги­я­лық кеңес, білім беру ұйым­да­ры­мен тұрақты бай­ла­ныс және қажет­ті ақпа­рат­тың қол­жетім­ді болуы маңы­зды. Бала­лар­дың бір-бірінің ерекшелі­гін түсініп өсуі үшін мек­теп пен отба­сы­ның бір­лес­кен жұмысы қажет.

Қаза­қстан­да 2025–2030 жыл­дарға арналған инклю­зив­ті сая­сат тұжы­рым­да­ма­сы қабыл­данған. Құжат мүге­дек­ті­гі бар адам­дар­дың құқы­ғын қам­та­ма­сыз ету, білім алу, жұмыспен қам­ту, инфрақұры­лым­ның қол­жетім­ділі­гі және қоғам­дық өмір­ге қаты­су бағыт­та­рын қам­ти­ды. Алай­да мұн­дай баста­ма­лар­дың нәти­же­сі олар­дың күн­делік­ті өмір­де қан­ша­лы­қты жүзе­ге аса­ты­ны­на бай­ла­ны­сты. Әсіре­се өңір­лер мен шағын елді мекен­дер­де кедер­гісіз орта қалып­та­сты­ру, оңал­ту қыз­мет­терінің қол­жетім­ділі­гін арт­ты­ру және ерекше қажет­тілік­тері бар аза­мат­тар­дың ұсы­ны­ста­рын еске­ру маңы­зды. Бұл жұмысқа мем­ле­кет­тік орган­дар­мен бір­ге кәсіп­кер­лер, білім беру меке­ме­лері, қоғам­дық ұйым­дар мен тұрғын­дар да қаты­суы тиіс.

Ерік ЕЛЕУСІЗ