Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры Айгүл Үлкенбаева мен доцент Ержан Жәменкеевтің студенттері берген концертті тамашалаған жан оның әсерінен ұзақ уақыт арыла алмайды.
Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-интернатының Үлкен залында өткен екі сағаттық концерттің әсерін сөзбен жеткізу мүмкін емес. Әр шығарма, әр орындау көрерменді ұлттық өнердің тылсым әлеміне жетелеп отырды. Мұндай концертті өнерді сүйетін әрбір жан тамашалауы тиіс.
Концерттің ерекше әсері бізді Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, PhD докторы, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының доценті, «HasSak» этно-фольклорлық ансамблінің жетекшісі Ержан Жәменкеевпен әңгімелесуге жетеледі.
– Концерт сахнасындағы «MODEL 2.1.5» жазуы көпшіліктің назарын аударды. Бұл атау нені білдіреді? Жобаның мақсаты қандай?
– «MODEL 2.1.5» жобасының қолға алынғанына биыл төрт жыл толды. Бұл жобаға профессор Айгүл Үлкенбаеваның және менің сыныбымдағы ең үздік студенттер қатысады.
2023 жылдан бері жыл сайын еліміздің әр өңірін концерттік бағдарламамен аралап келеміз. Осы уақытқа дейін Қазақстанның 15 қаласында және Ташкентте өнер көрсеттік. Келесі жыл біз үшін мерейтойлы жыл болмақ. Осыған орай еліміздегі музыкалық колледждер орналасқан тағы бес қалада концерт өткізуді жоспарлап отырмыз. Осылайша бес жыл ішінде Қазақстанның барлық өңірін қамтуды мақсат етіп отырмыз.
«MODEL 2.1.5.» деген домбырашылардың заманауи модель үлгісін көрсететін біздің авторлық жоба. Шартты цифрлармен мазмұн бердік. 2 – қос ішекті домбыраның сан алуан репертуары. 1 – жан-жақты репертуары бар осы модельдегі орындаушы – ол біздің ұстазымыз Айгүл Үлкенбаева. 5 – бір емес, бірнеше өнерді қатар игерген, қосымша аспапты меңгерген бесаспап музыкант деген сөз. Қосқанда MODEL 2.1.5. деген атау шығады. Бұл біздің фантазия, біздің ұсыныс.
Жобаның басты мақсаты – қазақтың ұлттық музыкалық аспаптарын кеңінен насихаттау және Консерватория түлектерінің кәсіби шығармашылық жолын қолдау.
MODEL атауы «заманауи домбырашының үлгісі» дегенді білдіреді. Біздің студенттер – бесаспап өнерпаздар. Олар бірнеше музыкалық аспапта әртүрлі орындаушылық тәсілдермен ойнайды, ән айтып, би элементтерін де көрсетеді, көрерменмен еркін тілдесе алады.
Біз ұлттық музыкалық аспаптарда белгілі қазақ композиторларының шығармаларымен қатар, өз туындыларымызды және шетелдік авторлардың шығармаларын да орындаймыз. Негізгі аспабымыз – домбыра. Сонымен бірге қылқобыз, жетіген, сыбызғы және басқа да ұлттық музыкалық аспаптарда өнер көрсетеміз.
– Концертте бұрын-соңды көрмеген бірнеше музыкалық аспапқа көзім түсті. Оның үстіне, сіздер де, студенттер де әр аспапты түрлі орындаушылық тәсілдермен шебер меңгергенсіздер. Қол қимылдарыңызды бақылап үлгерудің өзі қиын болды. Жалпы, қазақтың қанша ұлттық музыкалық аспабы бар?
– Бүгінде қазақтың 120 музыкалық аспабы ғылыми айналымға енген.
«HasSak» тобының бұрынғы мүшесі Азамат Бақия ансамбльден шығып, ұлттық музыкалық аспаптарды жасау ісіне ден қойды. Ол сирек кездесетін аспаптарды монографиялар мен басқа да ғылыми дереккөздерге сүйене отырып қайта жаңғыртады. Оның айтуынша, бүгінде тәжірибеде 40-тан астам ұлттық аспап қолданылады. Мәселен, «HasSak» ансамблінің өзі 30-дан астам музыкалық аспапта өнер көрсетеді.
Домбыраның әлемге кеңінен танылуына Димаш Құдайбергеннің қосқан үлесі зор. Ол халықаралық сахнаға домбырамен шығып, ұлттық аспапты әлем жұртшылығына танытты. Соның нәтижесінде оның жанкүйерлері домбыра тартуды ғана емес, қазақ тілін де үйрене бастады.
Қазір еліміздің барлық өңірінде, әсіресе Алматыда, домбыра жасайтын шеберханалар көп-ақ. Алайда аспап жасаушылардың бәрі бірдей музыкалық білім алып, сол аспапта орындаушылық тәжірибе жинақтаған мамандар емес.
Домбыра бүгінде еліміздің барлық өңірінде жасалады. Ал басқа ұлттық музыкалық аспаптарды, әсіресе үрлемелі аспаптарды жасайтын шеберлер тапшы. Ондай мамандар саусақпен санарлық. Соған қарамастан, қазіргі таңда оларға деген сұраныс жоғары.
Өткен жылы Астанада ұлттық музыкалық аспаптардың бірегей үлгілері жинақталған Өнер музейі ашылды. Музей жанында тәжірибелі шеберлер еңбек ететін ғылыми-реставрациялық зертхана жұмыс істейді. Ендігі міндет – музыкалық білімі бар, қолөнерге бейімі мен таланты бар жас мамандарды даярлау.
Сонымен қатар қазақтың барлық музыкалық аспаптарын бір жинаққа топтастырып, олардың жасалу жолдары мен дыбыстық ерекшеліктерін қамтитын кітап әзірлеу қажет.
– Консерваторияға келетін талапкерлердің саны қанша? Дарынды жастардың қатары көп пе? Қандай музыкалық аспаптарға сұраныс жоғары?
– Консерваторияға негізінен музыкалық колледждерді немесе 12 жылдық музыкалық мектепті тәмамдаған дарынды жастар қабылданады.
Домбыра мамандығына жыл сайын шамамен 60 талапкер құжат тапсырады. Соның 25‑і мемлекеттік грантқа ие болса, тағы бірнешеуі ақылы бөлімге қабылданады.
Сұранысқа ие мамандықтардың бірі – прима-қобыз (сым қобыз). Ал басқа ұлттық музыкалық аспаптарға түсушілер саны аздау. Соған қарамастан студенттер негізгі мамандығымен қатар өз бетінше немесе қосымша курстар арқылы өзге музыкалық аспаптарды да меңгереді.
Ұрмалы аспаптарда ойнайтын орындаушылар жетіспейді. Қазіргі таңда қазақтың 20-дан аса ұрмалы аспабы айналымға еніп отыр.
Әр музыкалық аспапқа лайықталған жеке оқыту әдістемесі қажет. Бұл бағыттағы жұмыстар енді ғана қолға алынып жатыр. Соның ішінде Азамат та осы іске өз үлесін қосуда.
– Консерватория түлектері оқу бітіргеннен кейін қайда жұмысқа орналасады?
– Бұл – үнемі қойылатын сұрақ. Консерватория түлектерінің көбі жалпы білім беретін мектептерге музыка пәнінің мұғалімі болып жұмысқа орналасады. Алайда мектепте музыкадан сабақ беру үшін музыкалық колледждің білімі де жеткілікті.
«MODEL 2.1.5.» жобасының негізгі мақсаттарының бірі де сол — біздің түлектер оқуын бітірген соң жұмыссыз қалмай, жаңа жоба ұйымдастыруға әлеуеті жететін, өзін-өзі жұмыспен қамти алатын маман етіп шығару. Бір мамандықпен шектелу аздық етуі мүмкін. “Әмбебап музыкант” қабілеті керек уақыт боп тұр.
Консерваторияда оқыту жеке форматта жүргізіледі: оқытушы әр студентпен жеке жұмыс істейді. Сонымен қатар студенттер бірнеше музыкалық аспапты қатар меңгереді. Сондықтан олар – жоғары деңгейде даярланған кәсіби музыканттар.
Мен үшінші курс студенттеріне «Аспаптық музыка саласында жоба жасау және оны жүргізу әдістемесі» пәнінен дәріс беремін. Бүгінгі түлектер еңбек нарығында өзіне жұмыс орнын өзі қалыптастыра білуі керек. Өйткені олардың бәрі бірдей филармонияларға, оркестрлерге немесе ансамбльдерге жұмысқа орналаса алмайды.
Қазір музыкалық топтар көптеп құрылып жатыр. Алайда олардың көбі жарты жылдан бір жылға жетпей тарап кетеді. Өнер ұжымының ұзақ ғұмыр кешуі үшін ортақ мақсат, ортақ құндылықтар мен берік ұстаным қажет. Сонымен қатар маркетингтің де маңызы зор.
Мәселен, Қазақстанның әр өңірінде музыкалық талғам әртүрлі. Сондықтан репертуар да сан алуан болуы керек. Бұған қоса, көрерменмен тіл табыса білу де маңызды. Қызықты әңгімелер, аңыздар мен орынды әзіл концерттің әсерін күшейте түседі.
– Бүгінде ата-аналар балаларын музыкалық білімге баулуға қаншалықты көңіл бөліп жүр?
– Иә. Бірнеше жыл бұрын өзім музыкалық мектеп ашқан едім. Сол кезде домбыраға сұраныс өте жоғары болды, ал басқа аспаптарға қызығушылық салыстырмалы түрде төмендеу еді.
Ғалымдар да айтып жүр, өз тәжірибемде де соны анық байқаймын: музыкамен айналысатын адамның жан дүниесі байып, ұсақ моторикасы мен ойлау қабілеті жақсы дамиды. Мұндай отбасыларда өзара сыйластық пен түсіністік те берік болады.
Менің балаларым да спортпен де, музыкамен де айналысады. Бірақ ешқайсысын мәжбүрлемеймін.
Сондықтан мен тек дәріс беріп, ансамбльге жетекшілік етіп, сахнада өнер көрсетумен ғана шектелмеймін. Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптарын кеңінен насихаттауды да өзімнің басты міндетімнің бірі санаймын.
– Концерттің шымылдығын «HasSak» тобы жапты. Көрерменге ерекше әсер сыйлады. Сахнадағы әрбір қимыл мен әуен орындаушылар және ұлттық аспаптармен тұтасып кеткендей әсер қалдырды. Топтың құрылғанына қанша жыл болды? Алдағы жоспарларыңыз қандай?
– «HasSak» тобы 2028 жылы 15 жылдығын атап өтеді. Бізді біріктіретін ортақ құндылықтар бар, музыка мен көрерменге деген сүйіспеншілігіміз бір. Бүгінде елдегі ең танымал екі топтың бірі – біздің ұжым.
Мемлекеттік концерттерде, халықаралық қабылдаулар мен фестивальдерде өнер көрсетеміз. Мемлекеттік іс-шара болмаса, шетелге көбіне өз қаражатымызбен барамыз. Кейде тіпті ешқандай табыссыз қайтатын кездеріміз де болады. Соған қарамастан, сапардан бас тартпаймыз. Өйткені музыка да, ұлттық аспаптар да – біздің жанымыздың бір бөлшегі. Өз ісімізді шын сүйеміз. Қазақстандық та, шетелдік көрермен де бізді жақсы қабылдайды.
Біз әртүрлі жанрдағы музыканы орындаймыз, сонымен қатар өз туындыларымызды да жазамыз.
Жоспарымыз көп. Алдағы уақытта да ел аралап, шетелге шығып, өнер көрсете береміз.
Қазір өзімнің шығармашылық жолым мен «HasSak» тобының тарихы туралы кітап жазып жатырмын. Оны жыл соңына дейін жарыққа шығаруды жоспарлап отырмын.
2027 жылы MODEL 2.1.5. жобасының бес жылдық концерттерінің толық жинағын диск түрінде шығарып, оны барлық музыкалық платформаларға жүктеуді көздеп отырмыз. Бұл студенттердің еркін пайдаланып, оқуына мүмкіндік береді.
Ал 2028 жылы «HasSak» шығармаларының партитуралар жинағын кітап етіп шығаруды жоспарлап отырмыз. Егер Мәдениет министрлігі қолдау білдірсе, оны еліміздің музейлері мен кітапханаларына сыйға тартамыз.
– Концертіңіз қандай әсер қалдырса, сұхбатыңыз да сондай мазмұнды болды. Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптарына арналған концерттер ұлт тәрбиесі мен мәдениеттің дамуына қаншалықты ықпал етеді деп ойлайсыз?
– Әрине, ықпалы зор. Бірақ мұнымен қатар қазақ тілінің қолданысын да кеңейтуіміз керек. Өйткені тіл мен музыка – бір-бірінен ажырамайтын егіз ұғым.
– Әңгімеңізге рақмет. Кітаптарыңыз бен дисктеріңіздің тұсаукесерін асыға күтеміз. MODEL 2.1.5. жобасы мен «HasSak» ансамблінің өнегесі талай жас талантқа шабыт беріп, үлкен өнерге жетелейді деп сенеміз
DAT сарапшысы, Анар Мешімбаева
