Ұлттық бірегейлік – уақыт сынынан өткен құндылық

Тарих кез кел­ген халы­қтың берік­ті­гін түр­лі сынақ арқы­лы өлше­се керек. Қазақ елі де сондай кезең­дер­ді басы­нан аз өткер­ген жоқ. Жоңғар шапқын­шы­лы­ғы, отар­лау сая­са­ты, ашар­шы­лық, қуғын-сүр­гін – әр дәуір ұлт­тың тағ­ды­ры­на ауыр сал­мақ сал­ды. Соған қара­ма­стан қаза­қтың тілі де, сал­ты да, дүни­е­та­ны­мы да сақта­лып қал­ды. Өйт­кені халы­қтың тіре­гі мате­ри­ал­дық бай­лы­қта емес, ұрпақтан-ұрпаққа үзіл­мей жет­кен руха­ни құн­ды­лы­қтар­да еді.

Десе де бұл құбы­лыс Қаза­қстанға ғана тән емес. Жаһан­да­ну күшей­ген сай­ын, көп­те­ген мем­ле­кет ұлт­тық біре­гей­лік мәсе­лесіне жаңа­ша қарай баста­ды. Мәсе­лен, Жапо­ни­яда дәстүр­лі мәде­ни­ет мек­теп тәр­би­есінің ажы­ра­мас бөлі­гі сана­ла­ды. Оңтүстік Корея ұлт­тық музы­ка­сы мен қолө­нерін зама­на­уи инду­стри­я­мен ұшта­сты­рып, оны әлем­ге таныт­ты. Фин­лян­ди­яда «Кале­ва­ла» эпо­сы мәде­ни мұра ғана емес, ұлт­тық сана­ны бірік­тіретін сим­вол ретін­де қарас­ты­ры­ла­ды. Әлем­дік тәжіри­бе өз тамы­рын сақтай алған қоғам ғана жаһан­да­ну жағ­дай­ын­да өз бол­мысын жоғалт­пай­ты­нын аңғартқандай.

Қазақ қоға­мы­ның тарихы­на зер сал­сақ, ұлт­тық тұта­сты­қты сақтаған күштің бірі – қалып­тасқан қоғам­дық тәр­тіп еді. Бүгін­гі құқы­қтық жүй­е­мен салы­сты­руға кел­ме­се де, көшпе­лі орта­ның өз заң­да­ры бол­ды. «Қасым хан­ның қасқа жолы», «Есім хан­ның ескі жолы», кей­ін­гі «Жеті жарғы» ел ішін­де­гі қаты­на­сты рет­теп, дау­лар­ды шешудің ортақ өлше­міне айнал­ды. Билер­дің төрелі­гіне жұрт­тың мой­ын­сұ­нуы заң­нан бұрын әділ­дік­ке деген сенім­нің күшті болға­нын көр­сет­се керек.

Ұлт­тық құн­ды­лы­қтың өмір­шеңді­гі мәде­ни мұра­дан да анық бай­қа­ла­ды. ЮНЕ­СКО-ның мате­ри­ал­дық емес мәде­ни мұра­лар тізі­міне айтыс өнері, құс­бе­гілік, киіз үй жаса­удың дәстүр­лі тәсіл­дері мен Наурыз мере­кесінің енуі қазақ мәде­ни­етінің әлем­дік дең­гей­де мой­ын­далға­нын біл­діреді. Бұл жетістік­тер ғасыр­лар бойы сақталған дәстүр­дің өмір­шеңді­гін дәлелдейді.

Дом­бы­ра­ның қазақ өмірін­де­гі орны да – осы­ның бір мыса­лы. Бұл киелі «қара ағаш» ешқа­шан тек музы­ка­лық аспап қыз­метін атқарған жоқ. Күй арқы­лы елдің басы­нан өткен оқиға­лар баян­дал­ды, ерлік дәріп­тел­ді, ұрпаққа ама­нат айтыл­ды. Жыра­у­лар мен күй­шілер халы­қтың тари­хи жадын кітап­тан бұрын күй­мен жет­кізді десек, артық айтқан­дық емес.

Руха­ни сабақ­та­стық тұр­мыс сал­ты­нан да көрі­неді. Қаза­қтың асар дәстүрі – соның дәлелі. Бір үйдің жұмысын бүкіл ауыл болып атқа­ру қалып­ты жағ­дай сана­ла­тын. Мұн­дай кез­де ешкім еңбе­гінің ақы­сын есеп­те­мей­тін. Ең басты­сы – ағай­ын­ның қамын бір­ге көте­ру еді. Бүгін­гі ерік­тілер қозға­лы­сы­ның мәні де осы ұста­ным­мен үндеседі. Қай­ы­рым­ды­лық акци­я­сы­на қаты­сып жүр­ген жастар неме­се табиғат­ты қорға­уға өз еркі­мен шыға­тын тұрғын­дар ғасыр­лар бойы қалып­тасқан өза­ра көмек­те­су мәде­ни­етін жаңа жағ­дай­да жалға­сты­рып келеді.

Осын­дай сабақ­та­стық тіл арқы­лы да сақта­ла­ды. Өйт­кені тіл – ақпа­рат жет­кі­зудің құра­лы ғана емес, халы­қтың дүниені қалай қабыл­дай­ты­нын көр­се­тетін руха­ни кеңістік. Қазақ тілін­де­гі «ама­нат», «обал», «сау­ап», «ынсап», «қанағат» сияқты ұғым­дар­дың әрқай­сысы тұтас өмір­лік фило­со­фи­я­ны қам­ти­ды. Ахмет Бай­тұр­сы­нұлы­ның «Тілі жоғалған жұрт­тың өзі де жоға­ла­ды» деген сөзі де осы­дан туса керек.

Ұлт­тық бол­мысты кей­де ұлт­тық киім­мен неме­се салт-жоралғы­мен ғана бай­ла­ны­сты­рып жата­мыз. Шын мәнін­де оның өзе­гі күн­делік­ті мінез-құлы­қтан көрі­неді. Үлкен­ге ізет көр­се­ту, сөз­ге тоқтау, уәде­де тұру, көр­ші­ге жана­шыр болу, адал еңбек ету – қазақ қоға­мы­ның ғасыр­лар бойы қалып­тасқан мораль­дық өлшем­дері. Осын­дай қағи­да­лар адам­дар ара­сын­дағы сенім­ді нығай­тып, қоғам­ның ішкі тұта­сты­ғын сақтап отырды.

Зама­на­уи тех­но­ло­гия адам­ның тұр­мысын өзгер­те­ді. Бірақ қан­дай қоғам бол­ма­сын сенім­ге, әділ­дік­ке, жау­ап­кер­шілік­ке мұқтаж. Сон­ды­қтан ұлт­тық құн­ды­лы­қтар­дың құны уақыт өткен сай­ын кемі­мей­ді. Керісін­ше, жаһан­да­ну күшей­ген сай­ын, олар­дың мәні бұры­нғы­дан да арта түседі.

Өткен­ге құр­мет көр­се­ту – өткен­де қалып қою деген сөз емес. Тамы­рын терең сезін­ген халық қана өзгерісті өз бол­мысын жоғалт­пай қабыл­дай ала­ды. Сон­ды­қтан ұлт­тық біре­гей­лік – қоғам­мен бір­ге жаңа­рып оты­ра­тын тірі құн­ды­лық. Оны сақта­удың ең сенім­ді жолы – күн­делік­ті өмір­де жалға­сты­ру. Сон­да ғана ұлт­тың руха­ни өзе­гі берік болып, келесі буы­нға табиғи түр­де жалға­са береді деп сенеміз.

Ғани ӘЙДЕРКЕ, Аста­на