Ұлттық қауіпсіздік ұтымды саясатты қажет етеді

Қазір­гі әлем­де ұлт­тық қауіп­сіздік­ке төнетін қауіп-қатер­лер­дің сипа­ты түбе­гей­лі өзгеріп отыр. Егер бұрын мем­ле­кет­тер­дің қауіп­сізді­гі негізі­нен дәстүр­лі әске­ри қатер­лер арқы­лы баға­лан­са, бүгін­де ұйым­дасқан қыл­мыс, тран­сұлт­тық қыл­мыстық топ­тар­дың әре­кеті, есірт­кі мен қару-жарақтың заң­сыз айна­лы­мы, адам сауда­сы, қар­жы­лық ала­яқтық, киберқыл­мыс және сыбай­лас жемқор­лық сияқты қауіп­тер мем­ле­кет­тің тұрақты­лы­ғы­на қат­ты әсер ету­де. Осы­ған бай­ла­ны­сты Қаза­қстан ұлт­тық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету және қыл­мысқа қар­сы күре­сті мем­ле­кет­тік сая­сат­тың басты басым­ды­қта­ры­ның бірі ретін­де айқын­дап келеді.

Қаза­қстан­ның бұл бағыт­тағы мем­ле­кет­тік ұста­ны­мы нақты әрі дәй­ек­ті. Елі­міз аза­мат­тар­дың өмірі мен құқы­ғын қорға­уды, қоғам­дық тәр­тіп­ті сақта­уды және заң үстем­ді­гін қам­та­ма­сыз етуді ұлт­тық қауіп­сіздік­тің маңы­зды құрам­дас бөлі­гі ретін­де қарас­ты­ра­ды. Мем­ле­кет­тің құқық қорғау жүй­есі тек жасалған қыл­мыстар­ды ашуға ғана емес, олар­дың алдын алуға, қыл­мыстың туын­да­уы­на ықпал ететін себеп­тер­ді жоюға және қоғам­дағы қауіп­сіздік дең­гей­ін арт­ты­руға бағытталған.

Соңғы жыл­да­ры Қаза­қстан­да қыл­мысқа қар­сы күре­стің құқы­қтық және инсти­ту­ци­о­нал­дық негіз­дері жүй­елі түр­де жетіл­діріл­ді. Қыл­мыстық, қыл­мыстық-про­це­стік және әкім­шілік заң­на­ма­лар халы­қа­ра­лық тәжіри­бені еске­ре оты­рып жаңар­ты­лып, құқық қорғау орган­да­ры­ның қыз­меті зама­на­уи талап­тарға бей­ім­дел­ді. Соны­мен қатар мем­ле­кет­тік орган­дар ара­сын­дағы өза­ра іс-қимыл тетік­тері жетіл­діріліп, қыл­мыстың алдын алу, құқы­қбұ­зу­шы­лы­қтар­ды аны­қтау және олар­ды жедел тер­геу бой­ын­ша біры­ңғай үйле­сті­ру жүй­есі қалыптастырылды.

Бұл бағыт­тағы негіз­гі мем­ле­кет­тік құры­лым­дарға Ішкі істер мини­стр­лі­гі, Ұлт­тық қауіп­сіздік коми­теті, Бас про­ку­ра­ту­ра, Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл агент­ті­гі, Қар­жы­лық мони­то­ринг агент­ті­гі, Қорға­ныс мини­стр­лі­гі, Ұлт­тық ұлан, Шека­ра қыз­меті және жер­гілік­ті атқа­ру­шы орган­дар жата­ды. Бұл орган­дар өза­ра тығыз ықпал­да­сты­қта жұмыс істеп, қоғам­дық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету, қыл­мыстық қауіп­тер­дің алдын алу және аза­мат­тар­дың құқы­ғын қорғау бой­ын­ша кешен­ді мін­дет­тер­ді орындайды.

Қаза­қстан­ның қыл­мысқа қар­сы сая­са­ты күштік әдістер­мен ғана шек­тел­мей­ді. Мем­ле­кет құқы­қбұ­зу­шы­лы­қтар­дың әле­умет­тік себеп­терін азай­туға, аза­мат­тар­дың құқы­қтық мәде­ни­етін көте­ру­ге және заңға құр­мет қалып­та­сты­руға ерекше назар ауда­ра­ды. Осы мақ­сат­та құқы­қтық ағар­ту бағ­дар­ла­ма­ла­ры жүзе­ге асы­ры­лып, халық ара­сын­да заң­на­ма­ны түсін­ді­ру, құқы­қтық сау­ат­ты арт­ты­ру және құқы­қбұ­зу­шы­лы­қтар­дың алдын алу бағы­тын­дағы кешен­ді жұмыстар тұрақты түр­де жүр­гізіліп отыр.

Жастар ара­сын­дағы құқы­қбұ­зу­шы­лы­қтың алдын алу – мем­ле­кет­тік сая­сат­тың маңы­зды бағыт­та­ры­ның бірі сана­ла­ды. Сарап­шы­лар­дың пікірін­ше, жұмыс­сыздық, әле­умет­тік бей­ім­де­лудің қиын­ды­ғы, интер­нет кеңісті­гін­де­гі заң­сыз кон­тент­тің тара­луы және құқы­қтық білім­нің жет­кіліксізді­гі жастар­дың қыл­мыстық ортаға тар­ты­луы­на әсер етуі мүм­кін. Сон­ды­қтан білім беру ұйым­да­рын­да құқы­қтық тәр­би­е­ге ерекше көңіл бөлініп, заң талап­та­рын сақтау мәде­ни­етін қалып­та­сты­ру, аза­мат­тық жау­ап­кер­шілік­ті арт­ты­ру және әле­умет­тік желілер­де­гі заң­сыз әре­кет­тер­дің сал­да­рын түсін­ді­ру жұмыста­ры жүй­елі түр­де жүргізіледі.

Цифр­лық тех­но­ло­ги­я­лар­дың қарқын­ды дамуы құқық қорғау қыз­метіне жаңа мін­дет­тер жүк­теп отыр. Интер­нет ала­яқты­ғы, киберқыл­мыс, жеке деректер­ді заң­сыз пай­да­ла­ну, элек­трон­дық төлем жүй­е­леріне жаса­ла­тын шабуыл­дар және ақпа­рат­тық қауіп­сіздік­ке төнетін қатер­лер соңғы жыл­да­ры айтар­лы­қтай көбей­ді. Осы­ған бай­ла­ны­сты Қаза­қстан цифр­лық қауіп­сіздік жүй­есін дамы­туға басым­дық беріп, құқық қорғау орган­да­ры­ның киберқыл­мыстар­ды аны­қтау және тер­геу мүм­кін­дік­терін кеңей­тіп келеді.

Құқық қорғау орган­да­ры интер­нет кеңісті­гіне тұрақты мони­то­ринг жүр­гізіп, интер­нет-ала­яқтық схе­ма­ла­рын, заң­сыз қар­жы­лық опе­ра­ци­я­лар­ды, есірт­кі сату­мен айна­лы­са­тын элек­трон­дық ресур­стар­ды және өзге де қыл­мыстық әре­кет­тер­ді аны­қтау жұмыста­рын күшей­тіп отыр. Соны­мен қатар халы­қа­ра­лық интер­нет-плат­фор­ма­лар­мен және шетел­дік құқық қорғау құры­лым­да­ры­мен өза­ра іс-қимыл кеңей­тіліп, цифр­лық дәлел­де­ме­лер алма­су және тран­сұлт­тық киберқыл­мыстар­ды тер­геу бой­ын­ша халы­қа­ра­лық тәжіри­бе енгізіліп жатыр.

Қаза­қстан халы­қа­ра­лық қыл­мысқа қар­сы күрес сала­сын­дағы ынты­мақ­та­сты­қты да бел­сен­ді дамы­тып келеді. Елі­міз тран­сұлт­тық ұйым­дасқан қыл­мысқа қар­сы халы­қа­ра­лық кон­вен­ци­я­лар­дың талап­та­рын орын­дап, халы­қа­ра­лық құқық қорғау ұйым­да­ры­мен және әртүр­лі мем­ле­кет­тер­дің құзы­рет­ті орган­да­ры­мен тығыз бай­ла­ныс орнатқан. Бұл ынты­мақ­та­стық халы­қа­ра­лық ізде­уде жүр­ген қыл­мыс­кер­лер­ді ұста­уға, заң­сыз қар­жы ағын­да­рын аны­қта­уға және ұйым­дасқан қыл­мыстық топ­тар қыз­метінің жолын кесу­ге мүм­кін­дік береді.

Соны­мен қатар Қаза­қстан өңір­лік қауіп­сіздік ұйым­да­ры аясын­дағы құқық қорғау ынты­мақ­та­сты­ғы­на да ерекше мән береді. Шека­ра­лық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету, тран­сұлт­тық қыл­мысқа қар­сы іс-қимыл, заң­сыз көші-қон­ның алдын алу, есірт­кі тасы­ма­лы­ның жолын кесу және қару-жарақтың заң­сыз айна­лы­мы­м­ен күрес бағыт­та­рын­да бір­лес­кен бағ­дар­ла­ма­лар мен тәжіри­бе алма­су тұрақты түр­де жүр­гізіліп келеді.

Халы­қа­ра­лық дең­гей­де өткізілетін бір­лес­кен арнайы опе­ра­ци­я­лар мен оқу-жат­ты­ғу­ларға қаза­қстан­дық құқық қорғау орган­да­ры үне­мі қаты­са­ды. Мұн­дай іс-шара­лар ұйым­дасқан қыл­мыстық топ­тар­ды аны­қтау, халы­қа­ра­лық ізде­уде­гі адам­дар­ды ұстау, заң­сыз көші-қон арна­ла­ры­ның жолын кесу, есірт­кі мен қару­дың заң­сыз айна­лы­мы­на қар­сы күрес жүр­гі­зу бой­ын­ша тәжіри­бе жинақта­уға және ведом­ство­ара­лық үйлесім­ділік­ті арт­ты­руға мүм­кін­дік береді.

Қаза­қстан­ның Қару­лы Күш­тері мен басқа да күштік құры­лым­да­ры ұлт­тық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету жөнін­де­гі мін­дет­тер­ді орын­да­уға тұрақты дай­ын­дық үстін­де. Әске­ри бөлім­дер, Ұлт­тық ұлан­ның арнайы жасақта­ры, құқық қорғау орган­да­ры­ның арнайы мақ­сат­тағы бөлім­ше­лері және арнайы опе­ра­ци­я­лар күш­тері қоғам­дық қауіп­сіздік­ке қауіп төн­діретін төтен­ше жағ­дай­лар­да бір­лесіп әре­кет ету­ге арналған тұрақты даяр­лы­қтан өте­ді. Оқу-жат­ты­ғу­лар кезін­де стра­те­ги­я­лық нысан­дар­ды күзе­ту, қауіп­ті қыл­мыс­кер­лер­ді ұстау, жап­пай тәр­тіп­сіздік­тер­дің алдын алу, адам­дар­ды эва­ку­а­ци­я­лау және құқы­қтық тәр­тіп­ті қал­пы­на кел­ті­ру іс-қимыл­да­ры пысықталады.

Ұлт­тық қауіп­сіздік­тің маңы­зды бағыт­та­ры­ның бірі – мем­ле­кет­тік шека­ра­ны қорғау және тран­с­ше­ка­ра­лық қыл­мысқа қар­сы күрес. Осы­ған бай­ла­ны­сты Қаза­қстан шека­ра­лық бақы­лау жүй­есін үздіксіз жаңғыр­тып келеді. Зама­на­уи бақы­лау құрал­да­ры, пилот­сыз авиа­ци­я­лық жүй­е­лер, бей­не­бақы­лау кешен­дері, авто­мат­тан­ды­ры­лған бақы­лау-өткі­зу пункт­тері және цифр­лық мони­то­ринг құрал­да­ры енгізіліп, заң­сыз көші-қон­ды, кон­тра­бан­да­ны және халы­қа­ра­лық қыл­мыстық топ­тар­дың әре­кетін аны­қтау тиім­ділі­гі едәуір артты.

Соңғы жыл­да­ры Қаза­қстан­да киберқа­уіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету­ге және киберқыл­мысқа қар­сы күрес­ке ерекше көңіл бөлініп отыр. Мем­ле­кет­тік ақпа­рат­тық жүй­е­лер­ді қорғау, стра­те­ги­я­лық инфрақұры­лым объ­ек­тілерінің цифр­лық қауіп­сізді­гін күшей­ту, элек­трон­дық мем­ле­кет­тік қыз­мет­тер­дің қорға­луын қам­та­ма­сыз ету және аза­мат­тар­дың жеке деректерінің қауіп­сізді­гін сақтау бой­ын­ша кешен­ді жұмыстар жүр­гізіліп келеді.

Қыл­мысқа қар­сы күре­сте­гі маңы­зды бағыт­тар­дың бірі – заң­сыз қар­жы айна­лы­мы­на және эко­но­ми­ка­лық қыл­мыстарға тосқа­уыл қою. Мем­ле­кет қар­жы­лық мони­то­ринг жүй­есін жетіл­діріп, күмән­ді қар­жы опе­ра­ци­я­ла­рын аны­қтау, ақша­ны заң­да­сты­ру­дың, көлең­келі эко­но­ми­ка­ның және қар­жы­лық ала­яқты­қтың жолын кесу бой­ын­ша кешен­ді шара­лар­ды жүй­елі түр­де жүзе­ге асыруда.

Қаза­қстан қыл­мыстың алдын алу жөнін­де­гі әле­умет­тік және гума­ни­тар­лық бағыт­тағы жұмыстар­ды да ерекше наза­рда ұстай­ды. Құқы­қбұ­зу­шы­лық жасаған адам­дар­ды қай­та әле­умет­тен­ді­ру, про­ба­ция жүй­есін жетіл­ді­ру, бұрын сот­талған аза­мат­тар­ды жұмысқа орна­ла­сты­руға қол­дау көр­се­ту, отба­сы­лық-тұр­мыстық зор­лық-зомбы­лы­қтың алдын алу және әле­умет­тік осал топ­тар­мен про­фи­лак­ти­ка­лық жұмыс жүр­гі­зу мем­ле­кет­тік сая­сат­тың маңы­зды құрам­дас бөлі­гіне айнал­ды. Бұл бағыт­та құқық қорғау орган­да­ры, білім беру меке­ме­лері, әле­умет­тік қыз­мет­тер, қоғам­дық ұйым­дар және жер­гілік­ті атқа­ру­шы орган­дар бір­лесіп жұмыс жүр­гізіп, қоғам­дағы құқы­қтық тәр­тіп­ті нығай­туға және ұлт­тық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету­ге үлес қосып отыр.

Ерік ЕЛЕУСІЗ