Қазақстандағы агроөнеркәсіптік кешен мен жер қатынастары

Қаза­қстан аумағы­ның едәуір бөлі­гі ауыл шару­а­шы­лы­ғы мақ­са­тын­да пай­да­ла­нуға жарам­ды болған­мен, табиғи-кли­мат­тық жағ­дай­лар бар­лық өңір­де бір­дей емес. Сол­түстік облы­стар­да астық шару­а­шы­лы­ғы басым бол­са, оңтүстік аймақтар­да суар­ма­лы егін­шілік, көкөніс және жеміс өсі­ру кең таралған. Орта­лық және батыс өңір­лер­де мал шару­а­шы­лы­ғы мен жай­ы­лым­дық жер­лер­дің маңы­зы жоға­ры. Мұн­дай ерекшелік­тер жер қаты­на­ста­рын рет­те­уде әр өңір­дің табиғи және эко­но­ми­ка­лық жағ­дай­ын еске­руді талап етеді.

2024 жылы Қаза­қстан­да асты­қтың жал­пы түсі­мі шама­мен 26,7 мил­ли­он тон­наға жет­ті. Бұл көр­сет­кіш елдің астық өндіру­де­гі әле­уетін көр­сет­кен­мен, мол өнім­нің өзі шару­а­лар­дың табыст­ы­лы­ғы­на кепіл бола алмай­ды. Өнім­ді сақтау, тасы­мал­дау, өткі­зу нары­қта­ры­на жет­кі­зу және баға­ның тұрақты­лы­ғы сияқты мәсе­ле­лер ауыл шару­а­шы­лы­ғы кәсі­по­рын­да­ры­ның қар­жы­лық жағ­дай­ы­на әсер ете­ді. Әсіре­се шағын және орта шару­а­шы­лы­қтар үшін эле­ва­тор қыз­метінің құны, логи­сти­ка­лық шығын­дар мен айна­лым қара­жа­ты­ның жетіс­пе­ушілі­гі өзекті.

Агроө­нер­кәсіп­тік кешен­де­гі тағы бір маңы­зды мәсе­ле – шикі­затты терең өңдеу дең­гейі. Қаза­қстан астық, май­лы дақыл­дар, ет және басқа да ауыл шару­а­шы­лы­ғы өнім­дерін өндіретін мем­ле­кет болған­мен, қосы­лған құны жоға­ры дай­ын өнім шыға­ру­ды кеңей­ту қажет­тілі­гі сақта­лып отыр. Шикі­затты өңде­мей экс­порт­тау мен дай­ын тау­ар ретін­де сату ара­сын­дағы эко­но­ми­ка­лық айыр­ма­шы­лық айтар­лы­қтай. Сон­ды­қтан өңдеу кәсі­по­рын­да­рын ауыл шару­а­шы­лы­ғы өнім­дері өндірілетін аудан­дарға жақын орна­ла­сты­ру, сақтау инфрақұры­лы­мын дамы­ту және жер­гілік­ті өндіру­шілер­мен ұза­қ­мерзім­ді келісім­шар­ттар жасау маңызды.

Жай­ы­лым тап­шы­лы­ғы да ауыл­дық жер­лер­де­гі әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық жағ­дай­ға әсер ететін күр­делі мәсе­ле. Кей­бір елді мекен­дер­дің айна­ла­сын­дағы жер­лер ірі шару­а­шы­лы­қтар­дың ұза­қ­мерзім­ді пай­да­ла­нуы­на беріл­ген­дік­тен, жеке қосалқы шару­а­шы­лық ұстай­тын тұрғын­дарға мал жая­тын аумақ жетіс­пей­ді. Жай­ы­лым­ның шалғай орна­ла­суы мал бағуға кететін шығын­ды арт­ты­рып, ауыл тұрғын­да­ры­ның табыс табу мүм­кін­ді­гін шек­тей­ді. Бұл мәсе­лені шешу үшін елді мекен­дер маңын­дағы жай­ы­лым­дар­дың нақты көле­мін аны­қтау, жер пай­да­ла­ну­шы­лар тура­лы мәлі­мет­тер­дің ашы­қты­ғын қам­та­ма­сыз ету және ауыл­дық округ­тер­дің жай­ы­лым­дар­ды басқа­ру жос­пар­ла­рын жүй­елі түр­де орын­дау қажет.

Ресми деректер жер ресур­ста­ры­ның ауқы­мын айқын көр­се­те­ді. 2024 жылғы жер қоры тура­лы мәлі­мет­тер бой­ын­ша, Қаза­қстан­дағы ауыл шару­а­шы­лы­ғы алқап­та­ры­ның жал­пы көле­мі 213,6 мил­ли­он гек­тар­дан асқан. Оның шама­мен 177,9 мил­ли­он гек­та­ры жай­ы­лым­дық жер­лер­ге, 26,9 мил­ли­он гек­та­ры егістік­ке тиесілі.

Соңғы жыл­да­ры мем­ле­кет пай­да­ла­ныл­май жатқан ауыл шару­а­шы­лы­ғы жер­лерін қай­та­руға ерекше назар аудар­ды. Ауыл шару­а­шы­лы­ғы мини­стр­лі­гінің мәлі­метін­ше, 2026 жылғы 1 қыр­күй­ек­те­гі жағ­дай бой­ын­ша мем­ле­кет мен­ші­гіне қай­та­ры­лған жер­лер­дің 13,5 мил­ли­он гек­та­ры қай­та бөлін­ген. Соның 5,5 мил­ли­он гек­та­ры жер­гілік­ті тұрғын­дар­дың мал жаюы­на, ал 8 мил­ли­он гек­та­ры ауыл шару­а­шы­лы­ғы өндірісіне кон­кур­стық негіз­де беріл­ген. Бұл көр­сет­кі­ш­тер жер қаты­на­ста­рын­дағы өзгерістер­дің ауқы­мын көр­се­те­ді. Алай­да қай­та­ры­лған жер­лер­дің нақты қан­ша­сы толық игеріл­генін, қан­ша жұмыс орны құры­лға­нын және өндіріс көле­мінің қан­ша­лы­қты артқа­нын да баға­лау маңызды.

2026 жылғы 24 қыр­күй­ек­те жари­я­ланған ресми ақпа­ратқа сәй­кес, пай­да­ла­ныл­май жатқан және заң талап­та­ры бұзы­ла оты­рып беріл­ген жер­лер­ді қай­та­ру­дың жыл­дық жос­па­ры 1 мил­ли­он гек­тар болып бел­гі­лен­ген. Сол кезең­де мем­ле­кет мен­ші­гіне 1,2 мил­ли­он гек­тар қай­та­ры­лып, жос­пар арты­ғы­мен орын­далған. Ал қазан айын­дағы мәлі­мет­тер­де бұрын пай­да­ла­ныл­маған 792,5 мың гек­тар жер­ді иге­ру жұмыста­ры басталға­ны хабар­лан­ды. Бұл жер­ді қай­та­ру­мен қатар оны шару­а­шы­лық айна­лы­мы­на енгі­зу үдерісі де жүріп жатқа­нын көрсетеді.

Бұл бағыт­та цифр­лан­ды­ру­дың маңы­зы артып келеді. Жер учас­ке­лерінің шека­ра­сын нақты­лау, кадастр­лық мәлі­мет­тер­ді жаңар­ту және элек­трон­дық кон­кур­стар­ды дамы­ту жер қаты­на­ста­рын­дағы әкім­шілік кедер­гілер­ді азай­туға мүм­кін­дік береді. Үкі­мет­тің ресми ақпа­ра­ты бой­ын­ша, 2025 жылы шөл және шөлейт алқап­тар­ды қос­паған­да, ауыл шару­а­шы­лы­ғы айна­лы­мын­дағы 205,5 мил­ли­он гек­тар жер цифрландырылған.

Жер сапа­сын бақы­ла­уда ғылы­ми зерт­те­улер­дің орны бөлек. Ауыл шару­а­шы­лы­ғы мини­стр­лі­гінің мәлі­метін­ше, 2025 жылы 6,6 мил­ли­он гек­тар­да топы­рақтық, 7,5 мил­ли­он гек­тар­да гео­бо­та­ни­ка­лық зерт­те­улер жүр­гізіл­ген. Мұн­дай зерт­те­улер жер­дің нақты жағ­дай­ын аны­қта­уға, жай­ы­лым жүк­те­месін баға­ла­у­ға және алқап­тар­ды пай­да­ла­ну­дың тиім­ді тәсіл­дерін таң­да­уға көмек­те­седі. Әсіре­се жай­ы­лым­дар­дың тозуы бай­қа­ла­тын аумақтар­да ғылы­ми мәлі­мет­тер­ге сүй­ен­бей қабыл­данған шешім­дер ұза­қ­мерзім­ді эко­ло­ги­я­лық мәсе­ле­лер­ге әке­луі мүмкін.

Агроө­нер­кәсіп­тік кешен­нің дамуы су ресур­ста­ры­мен де тығыз бай­ла­ны­сты. Суар­ма­лы егін­шілік жүр­гізілетін өңір­лер­де канал­дар­дың тозуы, судың тасы­мал­дау кезін­де жоға­луы және су үнем­деу тех­но­ло­ги­я­ла­ры­ның жет­кіліксіз қол­да­ны­луы өндіріс шығын­да­рын арттырады.

Ерік ЕЛЕУСІЗ