БАЙҚАУШЫ БОЛДЫҚ…

Бұдан 15 жыл­дай бұрын «DAT» газетін­де қыз­мет қылған, сон­дағы бола­шағы­нан үлкен жор­нал­шы болуға деген үміт аңқы­ған, кей­ін­нен 10 жыл­дам астам уақыт Abai.kz пор­та­лын жүр­гізіп, жал­пақ елге таны­лған Нұр­гел­ді бауы­рым Әбдіға­ни хабарласты.

«Аға, пар­ла­мент­ті тарқа­тып тастап, енді неғып жүрсіз?».

«Жатқан… Қол бос… Қос қол­да бір күрек жоқ…».

«Бос жат­саңыз, біз­ге қосы­луға қолқа салам, аға! Құры­л­тай сай­ла­у­ы­на орай біз тәу­ел­сіз бай­қа­у­шы­лар тобын құрып жатыр­мыз. Келіңіз! Шама-шары­ққа қарай сай­ла­у­ға бақы­лау жасау кам­па­ни­я­сын ұйым­да­сты­рып көрейік…».

«Тә-ә-әк, жөн екен! Топ­та сенен басқа кім бар?».

«Дос аға Көшім, Бақыт­жан Бұқарбай…». 

Нұр­гел­ді тағы бір үш-төрт жігіт­ті ата­ды. Кей­ін­гі толқын жастар болуы керек, жыға танымадым.

Не керек, «ежел­гі гвар­ди­ядан» Дос ағам мен өзім ерек сый­лай­тын Бақыт­жан бауыр болған соң, бірер күн ойла­нып, келісім бер­дім. Оның үстіне пар­ла­мент­те­гі өкілет­ті билік өкілі деген қыз­мет аяқталған соң, өзім­нің қоғам­дық орта­ма қарай инте­гра­ци­я­ла­ну­дың ике­мі келе қал­ды. Бұдан артық қан­дай мүм­кін­дік болуы мүмкін?!

Айт­пақ­шы, бұры­нғы­дай дон-кихот­шы­лап, жел диір­мен­мен алы­сып, даңға­за даб­ы­ра­мен жүретін кез­ден астық, бүгін­де ондай қоғам­дық орта да тоз-тоз болған. Сон­ды­қтан Нұр­гел­дінің ұсы­ны­сы «оң жам­басқа» дөп келе қалған сияқты…

Соны­мен, кеше «Халық үні» бақы­ла­у­шы­лар тобы­ның жұмысын бастап, алға­шқы бас­пасөз мәс­ли­ха­тын өткіздік (фото). Нұр­гел­дінің жаста­ры бұған дей­ін АЭС және Кон­сти­ту­ци­я­лық рефор­ма рефе­рен­ду­мы­на бақы­лау жасаған екен. Ал Дос аға бұл аза­мат­тық науқан­ды сона-а-ау 1998 жылғы сай­ла­удан бастаған тісқаққан бақылаушы!

Ал мен 2005 жылғы пре­зи­дент­тік сай­ла­уда оппо­зи­ци­я­ның біре­гей кан­ди­да­ты Жар­ма­хан Тұяқ­бай үшін бақы­ла­у­шы­лық жасаған «Әділет­ті Қаза­қстан» қозға­лы­сы тобын­да бол­дым. Ол кез про­те­стік қозға­лы­сқа «ДВК» мен Болат Әбі­лов бастаған бур­жу­а­зия өкіл­дері сай­ла­у­ға «қалың» қар­жы төк­кен заман еді. Біз сол жылы Қаза­қстан­ның 80 пай­ы­зға жуық сай­лау учас­ке­лерін қам­ты­дық. Қытай­дан тір­ке­месі бар бір фура видео­ка­ме­ра алды­рып (500 мың АҚШ дол­ла­ры шама­сын­да), бүкіл бай­қа­у­шы топ­тар­ды видео-бақы­ла­у­мен жарақтандырдық.

Бұның бәрін жіп­ке тіз­ген­дей айтып оты­рған себебім – қазір­гі бақы­лау топ­та­ры тап-таза «жалаңаш» энту­зи­азммен, ары кет­се, халы­қа­ра­лық ұйым­дар­дың тақыл-тұқыл гран­ты­мен жұмыс істей­ді. Бүкіл сай­лау түгілі, бірер қала­ны бақы­ла­у­мен жауып таста­удың өзі қиямет-қайым.

Бірақ қалай болған­да да, қоғам сай­ла­уды бақы­лау про­цесіне мей­ілін­ше етене ара­ла­суы керек. Еркін, ашық, таза сай­лау тала­бын қалып­та­сты­ру заң­мен ғана емес, аза­мат­тар­дың сана­лық жау­ап­кер­шілі­гі мен бел­сен­ділі­гі арқа­сын­да жүзе­ге аса­тын бол­са, елді демо­кра­ти­я­лан­ды­ру үрдісі де сон­ша­лы­қты жедел жүрер еді. Бүгін­гі бақы­ла­у­шы – ертең қоға­мға жана­шыр бел­сен­ді аза­мат болып қалыптасады.

Өкініш­ке қарай, 2019 жылғы сай­ла­уда өртең жер­де­гі өскін­дей дүр­кіреп шыққан «Тәу­ел­сіз бақы­ла­у­шы­лар» қозға­лы­сы кей­ін­нен салғырт­сып кет­ті. Тіп­ті ұйы­сып, тұта­сып келе жатқан ұйым кей­ін­гі кез­де сая­си мүд­де пәтер­леріне бөл­шек­теніп кетті.

Ал «Халық үні» бақы­ла­у­шы­лар тобы әлдебір пар­ти­я­ның неме­се сая­си күш­тер­дің мүд­десін емес, жал­пы сай­лау үдерісінің таза­лы­ғы мен ашы­қты­ғын бақы­лай­ды. Біздің бақы­ла­у­шы­лар үшін Құры­л­тай сай­ла­у­ы­на түсетін жеті пар­ти­я­ның бәрі бір­дей, ешбіріне бүй­ре­гі­міз бұрыл­май­ды. Біздің мүд­де­міз – тек сай­ла­удың және дауыс берудің таза­лы­ғын бақылау!

Жақын ара­да өткізілетін бір­не­ше под­каст бары­сын­да біз қоғам­дық жұмысы­мы­здың жай-жап­са­ры жөнін­де ақпа­рат беретін бола­мыз. Егер бақы­ла­у­шы­лық тұрғы­сын­да ұсы­ныс-тілек­теріңіз бол­са, осы пост­тың асты­на ком­мент жазып, «Халық үні» тобы­ның рес­пуб­ли­ка­лық шта­бы­на хабар­ла­суға болады.

Соны­мен, «Халық үні» бай­қа­у­шы­лар тобы­ның қоғам­дық-аза­мат­тық жұмысы жалға­су­да. Құры­л­тай сай­ла­у­ы­ның таза және ашық өтуі үшін, тобы­мы­здың өте бел­сен­ді және елге етене таны­мал мүше­сі Дос аға Көшім аумақтар­дан кел­ген тре­нер­лер­ді бай­қа­у­шы­лы­ққа оқы­ту­да. Өз кезе­гін­де, бай­қа­у­шы­лық дәріс алған тре­нер­лер өңір­лер­де­гі оқы­ту ісін жалғастыруда.

Әрине, шағын ғана және қоғам­дық негіз­де құры­лған «Халық үні» бүкіл елде­гі сай­лау учас­ке­лерін бай­қа­у­шы­лар­мен толық жауып тастай алмай­ды. Бірақ әділ сай­ла­у­ға, сай­лау арқы­лы халы­қтың өзін-өзі басқа­ру үрдісін қалып­та­сты­руға деген ықы­ла­сы­на құл­шы­ныс құя­ды деп ойлай­мын. Билік иерар­хи­я­сын қалып­та­сты­руға мұрын­дық бола­тын мұн­дай элек­то­рал­дық науқанға салғырт қара­уға болмайды!

Демо­кра­ти­я­лық әлем­де қалып­тасқан клас­си­ка­лық тәжіри­бенің нәти­же­сін­де қоғам мүше­лері сай­ла­уды бақы­лау үрдісі арқы­лы жер­гілік­ті жер­де­гі жаңа сая­си лидер­лер когор­та­сын жасақта­уға ықпал етуі тиіс. Қалай болған­да да, біз халы­қтық негіз­де­гі билік эше­лон­да­рын жасақта­уға мүд­делі бол­сақ, сай­ла­у­ға деген қоғам­дық ықы­ла­сты ынта­лан­ды­ра білуі­міз керек.

Жуы­қта мен Аты­рау облы­сын­да болып, сай­ла­у­ға бай­қа­у­шы­лық жаса­уға деген жер­гілік­ті аза­мат­тық ерік-жігер­ді бағам­дап көр­дім. Әрине, ондағы жұрт­шы­лық бәрі бір кісі­дей сай­ла­у­ға құл­шы­нып отыр десем, қоғам­ды «қора­ла­у­ға» мани­пу­ля­ция жаса­ды деген сөз­ге қалуым мүм­кін. Бірақ елде енді ғана есі­гін аша­тын Құры­л­тай­ға деген қызы­ғу­шы­лық басым екенін аңдау қиын емес. Осы­ның өзі көңіл­ге үлкен медеу болмақ.

Біздің «Халық үні» тобы үшін бұл элек­то­рал­дық кам­па­ни­яда кім­нің жеңетіні емес, сай­ла­удың әділ өтуі әлдеқай­да маңы­зды болмақ.

Ермұрат БАПИ