Сыбайлас жемқорлыққа жол бермеу – басты қағида

Сыбай­лас жемқор­лы­қ­пен күрес – кез кел­ген мем­ле­кет­тің тұрақты дамуы мен құқы­қтық жүй­есінің тиім­ділі­гін айқын­дай­тын негіз­гі бағыт­тар­дың бірі. Қаза­қстан­да бұл мәсе­ле мем­ле­кет­тік сая­сат­тың басым­ды­қта­ры­ның қата­рын­да қалып отыр. Ел билі­гі қабыл­дап жатқан заң­на­ма­лық өзгерістер, мем­ле­кет­тік орган­дар мен ұйым­дар­да жүр­гізіліп жатқан түсін­ді­ру жұмыста­ры, білім беру меке­ме­лерін­де­гі ағар­ту­шы­лық іс-шара­лар қоғам­да адал­дық пен ашы­қтық қағи­дат­та­рын орны­қты­руға бағыт­талған жүй­елі сая­сат­тың маңы­зды құрам­дас бөлі­гі сана­ла­ды. Бұл бағыт­та құқы­қтық сау­ат­ты арт­ты­ру, қыз­мет­кер­лер­дің жау­ап­кер­шілі­гін күшей­ту, жастар ара­сын­да пара­сат­ты­лық мәде­ни­етін қалып­та­сты­ру және қоғам­да жемқор­лы­ққа мүл­де төз­бе­ушілік көзқа­ра­сын орны­қты­ру аса маңы­зды мін­дет­тер­дің бірі ретін­де қарас­ты­ры­лып отыр.

Осы мақ­сат­та елі­міздің мем­ле­кет­тік орган­да­ры мен ұйым­да­рын­да тұрақты түр­де түсін­ді­ру және алдын алу жұмыста­ры ұйым­да­сты­ры­лып келеді. Соның бірі ретін­де 2026 жылғы 12 мау­сым­да Еңбек және халы­қты әле­умет­тік қорғау мини­стр­лі­гі Мем­ле­кет­тік еңбек инспек­ци­я­сы коми­тетінің Алма­ты қала­сы бой­ын­ша депар­та­мен­тінің бас­шы­сы С. Ораз­бе­ков ұжым қыз­мет­кер­лері­мен кез­де­су өткізіп, қыз­мет­тік мін­дет­тер­ді орын­дау кезін­де ҚР «Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл тура­лы» Заңы­ның талап­та­рын сақтау мәсе­ле­лерін жан-жақты түсін­дір­ді. Кез­де­су­де мем­ле­кет­тік қыз­мет­шілер­дің кәсі­би әдеп­ті сақта­уы, заң талап­та­рын бұл­жыт­пай орын­да­уы және кез кел­ген сыбай­лас жемқор­лық тәу­е­кел­дерінің алдын алу бой­ын­ша жау­ап­кер­шілі­гі ерекше атап өтілді.

Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы талап­тар­ды сақтау мәсе­ле­лері білім беру және ғылы­ми ұйым­дар­да да ерекше наза­рға алы­нған. 2026 жылғы 29 мау­сым­да Оқу-ағар­ту мини­стр­лі­гінің «Ұлт­тық ғылы­ми-прак­ти­ка­лық дене тәр­би­есі орта­лы­ғы» рес­пуб­ли­ка­лық мем­ле­кет­тік қазы­на­лық кәсі­пор­нын­да осы тақы­ры­пқа арналған түсін­ді­ру жұмыста­ры ұйым­да­сты­рыл­ды. Іс-шара­да орта­лы­қтың ком­пла­енс-офи­цері Б. Дәу­лет­ба­е­ва меке­ме­де қол­да­ны­стағы сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл жөнін­де­гі Ере­же, Стан­дарт, Сая­сат және қыз­мет­кер­лер­дің әдеп қағи­да­ла­ры тура­лы кеңі­нен баян­да­ды. Ол бар­лық қыз­мет­кер­дің осы ішкі нор­ма­тив­тік құжат­тар­дың талап­та­рын қатаң сақта­уы ұйым қыз­метінің ашы­қты­ғы мен заң­ды­лы­ғын қам­та­ма­сыз етудің маңы­зды кепілі екенін атап өтті. Соны­мен қатар кез­де­су­де меке­ме қыз­метін­де сыбай­лас жемқор­лық тәу­е­кел­дерін аны­қтау мақ­са­тын­да жүр­гізіл­ген ішкі тал­дау жұмыста­ры­ның қоры­тын­ды­ла­ры таны­сты­рыл­ды. Ішкі тал­дау нәти­же­лері ұйым қыз­метін­де кез­де­суі мүм­кін тәу­е­кел­дер­ді ерте аны­қтап, олар­дың алдын алу шара­ла­рын жетіл­діру­ге мүм­кін­дік беретіні айтыл­ды. Ком­пла­енс-офи­цер қыз­мет­кер­лер­ге қан­дай да бір мүд­де қақты­ғы­сы­ның бел­гілері бай­қалған жағ­дай­да бұл тура­лы дереу ком­пла­енс-қыз­мет­ке хабар­лау қажет­ті­гін еске сал­ды. Соны­мен бір­ге әрбір қыз­мет­кер­дің кәсі­би әдеп нор­ма­ла­рын қатаң сақта­уы, өз қыз­метін­де заң талап­та­рын бас­шы­лы­ққа алуы және жеке жау­ап­кер­шілік­ті сезі­нуі ұйым­дағы адал­дық қағи­дат­та­рын нығай­ту­дың негіз­гі тетік­терінің бірі екені айтылды.

Соңғы жыл­да­ры елі­міз­де ком­пла­енс жүй­есінің рөлі едәуір күшей­іп келеді. Мұн­дай қыз­мет­тер­дің негіз­гі мін­деті – ұйым ішін­де­гі сыбай­лас жемқор­лық тәу­е­кел­дерін аны­қтау, алдын алу, ішкі бақы­лау жүй­есін жетіл­ді­ру және қыз­мет­кер­лер­ге заң талап­та­рын түсін­ді­ру жұмыста­рын жүр­гі­зу. Ком­пла­енс-қыз­мет­тер­дің тиім­ді жұмысы мем­ле­кет­тік және ква­зи­мем­ле­кет­тік сек­тор­дағы ашы­қтық дең­гей­ін арт­ты­рып, басқа­ру сапа­сын жақ­сар­туға мүм­кін­дік береді. Сон­ды­қтан мұн­дай құры­лым­дар­дың қыз­метін дамы­ту қазір­гі кезең­де­гі сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы сая­сат­тың маңы­зды эле­мен­тіне айна­лып отыр.

Пре­зи­дент Қасым-Жомарт Тоқа­ев та сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы күре­стің маңы­зды­лы­ғы­на бір­не­ше рет ерекше тоқталған бола­тын. Мем­ле­кет бас­шы­сы «Turkistan» газетіне бер­ген сұх­ба­тын­да елі­міздің бар­лық сала­дағы даму бағы­ты­на қаты­сты өзек­ті мәсе­ле­лер­ді қозғай оты­рып, сыбай­лас жемқор­лы­қ­пен бар­лық дең­гей­де күре­су мем­ле­кет­тік сая­сат­тың өзгер­мей­тін басым­ды­ғы болып қала беретінін атап өтті. Бұл рет­те ол Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл агент­ті­гінің дер­бес мәр­те­бесіне қаты­сты қоғам­да туын­даған пікір­лер­ге түсінік беріп, қабыл­данған шешім­нің басты мақ­са­ты агент­тік пен Ұлт­тық қауіп­сіздік коми­теті функ­ци­я­ла­ры­ның қай­та­ла­нуын бол­дыр­мау екенін айт­ты. Соны­мен бір­ге мем­ле­кет бас­шы­сы бұл өзгерістер­дің сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы сая­сат­тың әлсіре­уін біл­дір­мей­тінін нақты­лап, аталған бағыт­тағы жұмыстар­дың бұры­нғы­дай жалға­са­ты­нын жет­кізді. Оның айтуын­ша, сыбай­лас жемқор­лы­қ­пен бар­лық дең­гей­де күре­су мем­ле­кет­тік сая­сат­тың басым бағы­ты болып қала береді және бұл мәсе­ле­ге қаты­сты ешқан­дай күмән бол­мауға тиіс.

Пре­зи­дент сұх­ба­тын­да құқы­қбұ­зу­шы­лы­қтар­дың алдын алу бағы­тын­дағы түсін­ді­ру және ағар­ту жұмыста­ры­ның маңы­зды­лы­ғы­на да ерекше назар аудар­ды. Оның пікірін­ше, жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет құқық қорғау орган­да­ры­ның қыз­меті­мен ғана емес, алды­мен қоғам­дағы тәр­бие жүй­есі арқы­лы қалып­та­суға тиіс. Бала­лар мек­теп қабы­рға­сы­нан бастап адал­дық, әділ­дік және жау­ап­кер­шілік қағи­дат­та­рын бой­ы­на сіңіруі қажет. Бұл бағыт­тағы жұмыстарға ата-ана­лар, педа­гог­тер, қоғам­дық ұйым­дар мен бел­сен­ді аза­мат­тар­дың қаты­суы қоғам­да пара­сат­ты­лық құн­ды­лы­қта­рын орны­қты­руға үлкен ықпал етеді.

Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет­ті қалып­та­сты­ру ісін­де жоға­ры оқу орын­да­ры­ның атқа­ра­тын рөлі ерекше. Себебі бүгін­гі сту­дент – ертең­гі мем­ле­кет­тік қыз­мет­ші, кәсіп­кер, инже­нер, дәрі­гер неме­се педа­гог. Сон­ды­қтан олар­дың кәсі­би даяр­лы­ғы­мен қатар, адам­гер­шілік қаси­ет­терін қалып­та­сты­ру аса маңы­зды мін­дет­тер­дің бірі сана­ла­ды. Осы бағыт­та Шәкәрім уни­вер­си­тетін­де жүй­елі жұмыстар жүр­гізіліп келеді. Уни­вер­си­тет­те білім алушы­лар, про­фес­сор-оқы­ту­шы­лар құра­мы және қыз­мет­кер­лер сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет­ті қалып­та­сты­руға бағыт­талған түр­лі бағ­дар­ла­ма­лар мен іс-шара­ларға тұрақты түр­де қаты­са­ды. Нәзи­гүл Ғази­зо­ва­ның айтуын­ша, уни­вер­си­тет­те сту­дент­тер­ге «Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы мәде­ни­ет негіз­дері» пәні оқы­ты­ла­ды. Соны­мен қатар тұрақты түр­де ұйым­да­сты­ры­ла­тын пара­сат­ты­лық сағат­та­ры жастар­дың бой­ын­да адал еңбек­ке деген құр­мет­ті қалып­та­сты­руға, әділет­тілік қағи­да­ла­рын дәріп­те­у­ге және жау­ап­ты аза­мат­тық ұста­ным­ды нығай­туға бағытталған.

Жоға­ры оқу орын­да­рын­дағы ака­де­ми­я­лық адал­дық мәсе­лесі де сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы сая­сат­тың маңы­зды бөлі­гі. Уни­вер­си­тет қабы­рға­сын­дағы әділет­сіз баға­лау, пла­ги­ат, білім­ді баға­ла­удағы бей­та­рап­сыздық неме­се басқа да заң­сыз әре­кет­тер бола­шақ маман­дар­дың кәсі­би эти­ка­сы­на кері әсер етуі мүм­кін. Сон­ды­қтан білім беру ұйым­да­рын­да әділ­дік, ашы­қтық және ака­де­ми­я­лық адал­дық қағи­да­ла­рын сақтау – сапа­лы білім­нің ғана емес, қоғам­ның бола­шақтағы тұрақты дамуы­ның да кепілі.

Бұл рет­те заң­на­ма­ны жетіл­ді­ру де ерекше маңы­зға ие. Мем­ле­кет бас­шы­сы жуыр­да «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның кей­бір заң­на­ма­лық актілеріне сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл мәсе­ле­лері бой­ын­ша өзгерістер мен толы­қты­ру­лар енгі­зу тура­лы» Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Заңы­на қол қой­ды. Қабыл­данған заң елі­міздің 2022–2026 жыл­дарға арналған сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы сая­сат тұжы­рым­да­ма­сын іске асы­руға, сон­дай-ақ халы­қа­ра­лық стан­дарт­тар­ды ұлт­тық заң­на­маға енгізу­ге бағыт­талған маңы­зды құжат­тар­дың бірі саналады.

Жаңа заң аясын­да мүд­де­лер қақты­ғы­сы­ның әле­ует­ті және орын алған түр­лері нақты ажы­ра­ты­лып, олар­дың әрқай­сысы­на қаты­сты әре­кет ету алго­ритмдері бел­гі­лен­ді. Бұл жаңа­шыл­дық мем­ле­кет­тік қыз­мет пен ұйым­дар­дағы басқа­ру үдерістерінің ашы­қты­ғын қам­та­ма­сыз ету­ге мүм­кін­дік береді. Соны­мен бір­ге мүд­де­лер қақты­ғы­сы жағ­дай­ын­да қабыл­данған актілер мен жасалған мәміле­лер­дің жарам­сыз деп таны­луы мүм­кін екен­ді­гі заң­на­ма­лық дең­гей­де нақтыланды.

Заң аясын­да сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы ком­пла­енс-қыз­мет­тер­дің мәр­те­бесі де айтар­лы­қтай күшей­тіл­ді. Енді олар тек дирек­тор­лар кеңесіне неме­се бай­қау кеңесіне есеп береді, атқа­ру­шы орган­дар­дан тәу­ел­сіз түр­де өз өкілет­тік­терін жүзе­ге асы­ра­ды және уәкілет­ті орган­мен тіке­лей өза­ра іс-қимыл жасай­ды. Бұл өзгерістер ком­пла­енс-қыз­мет­тер­дің тәу­ел­сізді­гін қам­та­ма­сыз етіп, олар­дың жұмысы­ның тиім­ділі­гін арт­ты­руға бағытталған.

Ерік ЕЛЕУСІЗ