Қорғаныс саясаты – тәуелсіздіктің сенімді қалқаны

Қазір­гі әлем бұры­нғы­дан әлдеқай­да күр­делі әрі құбыл­ма­лы кезеңді бастан өткеріп отыр. Соңғы жыл­да­ры халы­қа­ра­лық қаты­на­стар жүй­есін­де орын алған түбе­гей­лі өзгерістер мем­ле­кет­тер­дің қауіп­сіздік мәсе­лесіне деген көзқа­ра­сын түбе­гей­лі өзгерт­ті. Әлем­нің әртүр­лі өңірін­де болып жатқан әске­ри қақты­ғы­стар, тер­ро­риз­мнің жаңа түр­лері, кибер­ша­буыл­дар­дың көбе­юі, ақпа­рат­тық соғыс, тран­сұлт­тық қыл­мыс пен гео­са­я­си текетіре­стер кез кел­ген мем­ле­кет­тің қорға­ныс қабілетін күшей­туді стра­те­ги­я­лық басым­ды­қтар­дың біріне айнал­дыр­ды. Мұн­дай жағ­дай­да ұлт­тық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету тек қуат­ты арми­яға ғана емес, соны­мен қатар тиім­ді мем­ле­кет­тік сая­сатқа, халы­қа­ра­лық әріп­те­стік­ке, ғылы­ми-тех­но­ло­ги­я­лық әле­ует­ке және қоғам­ның бір­лі­гіне сүйенеді.

Қаза­қстан үшін де қорға­ныс сая­са­ты – елдің еге­мен­ді­гін, аумақтық тұта­сты­ғын және ұлт­тық мүд­десін қорға­уға бағыт­талған маңы­зды мем­ле­кет­тік сая­сат­тың бірі. Тәу­ел­сіздік жыл­да­рын­да қалып­тасқан қорға­ныс жүй­есі уақыт тала­бы­на сәй­кес үздіксіз жетіл­діріліп келеді. Мем­ле­кет­тің басты ұста­ны­мы – бей­біт­шілік­ке негіз­дел­ген сая­сат жүр­гі­зу, алай­да кез кел­ген қауіп-қатер­ге дер кезін­де әрі тиім­ді жау­ап бере ала­тын зама­на­уи қорға­ныс әле­уетін қалыптастыру.

Қорға­ныс сая­са­ты ұғы­мы көбіне әске­ри күшпен бай­ла­ны­сты­ры­лған­мен, оның маз­мұ­ны әлдеқай­да кең. Ол Қару­лы Күш­тер­дің жауын­гер­лік дай­ын­ды­ғын қам­та­ма­сыз ету­мен қатар, ұлт­тық қауіп­сіздік­ті сақтау үшін сая­си, эко­но­ми­ка­лық, құқы­қтық, ғылы­ми-тех­ни­ка­лық, ақпа­рат­тық және халы­қа­ра­лық бағыт­тар­ды қам­ти­тын кешен­ді жүйе сана­ла­ды. Қазір­гі заманғы қауіп-қатер­лер­дің сипа­ты өзгер­ген сай­ын қорға­ныс сая­са­ты­ның маз­мұ­ны да жаңа­рып келеді. Егер бұрын мем­ле­кет­тер негізі­нен дәстүр­лі әске­ри қауіп­тер­ге дай­ын­дал­са, бүгін­де киберқа­уіп­сіздік, ақпа­рат­тық шабуыл­дар, жасан­ды интел­лект­ті әске­ри мақ­сат­та пай­да­ла­ну, ради­а­ци­я­лық, хими­я­лық және био­ло­ги­я­лық қауіп­тер сияқты жаңа сын-қатер­лер алды­ңғы қатарға шықты.

Қаза­қстан өзінің қорға­ныс сая­са­тын дәл осы өзгерістер­ді еске­ре оты­рып қалып­та­сты­рып келеді. Елдің әске­ри док­три­на­сы қорға­ны­стық сипатқа негіз­дел­ген. Яғни Қаза­қстан ешбір мем­ле­кет­ке қар­сы агрес­си­я­лық сая­сат жүр­гіз­бей­ді және әске­ри күш қол­да­ну­ды сыр­тқы сая­сат­тың құра­лы ретін­де қарас­тыр­май­ды. Мем­ле­кет бар­лық халы­қа­ра­лық дау­лар­ды бей­біт келіс­сөз­дер арқы­лы шешуді қол­дай­ды. Соны­мен бір­ге халы­қа­ра­лық құқық қағи­дат­та­рын берік ұста­нып, аймақтық және жаһан­дық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету­ге бел­сен­ді қаты­сып келеді.

Қазір­гі гео­са­я­си жағ­дай мұн­дай сая­сат­тың өзек­тілі­гін бұры­нғы­дан да арт­ты­ра түсті. Ресей мен Укра­и­на ара­сын­дағы ұза­ққа созы­лған әске­ри қақты­ғыс Еуро­па­дағы ғана емес, бүкіл Еура­зия кеңісті­гін­де­гі қауіп­сіздік архи­тек­ту­ра­сы­на ықпал етті. Бұған қоса Таяу Шығы­стағы тұрақ­сыздық, Иран төңіре­гін­де­гі шие­леністер, әлем­дік дер­жа­ва­лар ара­сын­дағы стра­те­ги­я­лық бәсе­ке­ле­стік­тің күше­юі халы­қа­ра­лық қаты­на­стар­дың жаңа кезең­ге өткенін аңғар­та­ды. Мұн­дай жағ­дай­да кез кел­ген мем­ле­кет өзінің қорға­ныс қабілетін нығай­ту­мен қатар, көп­век­тор­лы әрі тең­герім­ді сыр­тқы сая­сат жүр­гізу­ге мәжбүр.

Қаза­қстан – дәл осын­дай бағыт­ты таң­даған мем­ле­кет­тер­дің бірі. Еге­мен­дік алған алға­шқы күн­нен бастап елі­міз мем­ле­кет­тік шека­ра­ны халы­қа­ра­лық құқық негізін­де толық айқын­дап, көр­ші мем­ле­кет­тер­мен өза­ра құр­мет­ке негіз­дел­ген дипло­ма­ти­я­лық қарым-қаты­нас орна­туға ерекше көңіл бөл­ді. Бұл елдің ұзақ мерзім­ді қауіп­сізді­гін қам­та­ма­сыз ету­де­гі ең маңы­зды стра­те­ги­я­лық қадам­дар­дың бірі бол­ды. Қазақ халқы­ның «Жау жоқ деме, жар астын­да, бөрі жоқ деме, бөрік астын­да» деген нақы­лы бүгін­гі халы­қа­ра­лық аху­ал­да өзінің өмір­шеңді­гін тағы бір дәлел­деп отыр.

Қаза­қстан­ның қорға­ныс жүй­есінің негіз­гі тіре­гі – Қару­лы Күш­тер. Мем­ле­кет арми­я­ның кәсі­би­лі­гін арт­ты­руға, әске­ри басқа­ру жүй­есін жетіл­діру­ге және әске­ри тех­ни­ка­ны кезең-кезеңі­мен жаңғыр­туға тұрақты түр­де көңіл бөліп келеді. Зама­на­уи әске­ри тех­ни­ка­мен жарақтанған, жоға­ры кәсі­би даяр­лы­қтан өткен әске­ри қыз­мет­кер­лер мен тиім­ді басқа­ру жүй­есі – қорға­ныс қабілетінің басты көрсеткіштері.

Соны­мен бір­ге қазір­гі қорға­ныс түсіні­гі әске­ри бөлім­дер­дің қыз­меті­мен ғана шек­тел­мей­ді. Елдің қорға­ныс әле­уетіне халы­қтың пат­ри­от­тық рухы, аза­мат­тық жау­ап­кер­шілі­гі және қоғам­дық бір­лі­гі де тіке­лей әсер ете­ді. Мем­ле­кет қауіп­сізді­гі қоғам­ның тұрақты­лы­ғы­мен, ұлт­тық бір­лік­пен және аза­мат­тар­дың ел тағ­ды­ры­на деген жау­ап­кер­шілі­гі­мен тығыз байланысты.

Осы қағи­дат­тар­ды бас­шы­лы­ққа ала оты­рып, Қаза­қстан әске­ри док­три­на­сын бір­не­ше мәр­те жаңарт­ты. Ел тәу­ел­сіздік алған­нан кей­ін алға­шқы әске­ри док­три­на 1993 жылы қабыл­дан­ды. Кей­ін халы­қа­ра­лық аху­ал­дың өзге­руіне қарай құжат бір­не­ше рет толы­қты­ры­лып, жетіл­діріл­ді. Соңғы жыл­да­ры қабыл­данған өзгерістер қазір­гі заманғы әске­ри қауіп­тер­дің сипа­тын толық еске­ру­ге бағытталды.

Жаңар­ты­лған әске­ри док­три­на­да стра­те­ги­я­лық бағыт­тар бой­ын­ша әскер­лер­дің жауын­гер­лік әле­уетін күшей­ту, зама­на­уи бел­сен­ді қорға­ныс жүй­есін қалып­та­сты­ру, ақпа­рат­тық-пси­хо­ло­ги­я­лық ықпалға қар­сы іс-қимыл жасау, киберқа­уіп­сіздік­ті нығай­ту және аумақтық қорға­ныс жүй­есін дамы­ту сияқты басым бағыт­тар айқын­дал­ды. Соны­мен қатар Ұлт­тық ұлан құры­лы­мын жетіл­ді­ру, әске­ри басқа­ру­ды цифр­лан­ды­ру және әске­ри қауіп­сіздік­ке төнетін жаңа қатер­лер­ге жедел әре­кет ету меха­низмдерін қалып­та­сты­ру мәсе­ле­лері де қамтылды.

Әске­ри рефор­ма­лар­дың басты мақ­са­ты – Қаза­қстан Қару­лы Күш­терінің кез кел­ген жағ­дай­да тиім­ді әре­кет ете ала­тын, жоға­ры тех­но­ло­ги­я­ларға негіз­дел­ген, кәсі­би армия ретін­де дамуын қам­та­ма­сыз ету. Бұл бағыт­та авто­мат­тан­ды­ры­лған басқа­ру жүй­е­лері енгізіліп, әске­ри бөлім­дер­дің ұтқыр­лы­ғы арт­ты­ры­лып отыр. Ақпа­рат­тық және кибер­кеңістік­те­гі қауіп­тер­дің өсуіне бай­ла­ны­сты арнайы бөлім­ше­лер құры­лып, олар­дың тех­ни­ка­лық мүм­кін­дік­тері күшей­тіліп жатыр.

Қаза­қстан­ның қорға­ныс қабілетін арт­ты­ру­дағы маңы­зды бағыт­тар­дың бірі – әске­ри-тех­но­ло­ги­я­лық тәу­ел­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету. Мем­ле­кет қорға­ныс-өнер­кәсіп кешенін дамы­туға ерекше назар ауда­рып келеді. Бұл бағыт­тағы негіз­гі мақ­сат – әске­ри тех­ни­ка­ны өз елі­міз­де өнді­ру үлесін арт­ты­ру, шетел­дік тех­но­ло­ги­я­лар­ды транс­ферт арқы­лы иге­ру және қорға­ныс өнер­кәсібінің экс­порт­тық әле­уетін күшей­ту. Мұн­дай жұмыстар елдің сыр­тқы жет­кі­зу­шілер­ге тәу­ел­ділі­гін азай­тып қана қой­май, ұлт­тық қауіп­сіздік­тің берік негізін қалыптастырады.

Пре­зи­дент Қасым-Жомарт Тоқа­ев бір­не­ше мәр­те сөй­ле­ген сөзін­де Қару­лы Күш­тер­дің мем­ле­кет қауіп­сізді­гін қам­та­ма­сыз ету­де­гі рөлін ерекше атап өтті. Мем­ле­кет бас­шы­сы Отан­ның аумақтық тұта­сты­ғын сақтау – әрбір аза­мат­тың қаси­ет­ті боры­шы екенін айтып, арми­я­ны жаңғыр­ту, әске­ри қыз­мет­тің беделін көте­ру және әске­ри қыз­мет­шілер­дің әле­умет­тік қорға­луын күшей­ту мәсе­ле­лерін мем­ле­кет­тік сая­сат­тың маңы­зды бағыт­та­ры­ның қата­ры­на енгізді. Пре­зи­дент­тің тап­сыр­ма­сы­мен арми­я­ны цифр­лық транс­фор­ма­ци­я­лау, басқа­ру жүй­е­лерін авто­мат­тан­ды­ру және жаңа буын­дағы әске­ри тех­но­ло­ги­я­лар­ды енгі­зу жұмыста­ры жүй­елі түр­де жүр­гізіліп келеді.

Бүгін­де қорға­ныс сая­са­ты­ның маз­мұ­ны бұры­нғы­дан әлдеқай­да кеңей­ді. Егер бұрын қауіп­сіздік тек мем­ле­кет­тік шека­ра­ны қорға­у­мен өлшен­се, қазір­гі кезең­де ақпа­рат­тық кеңістік, цифр­лық инфрақұры­лым, киберқа­уіп­сіздік, ұлт­тық эко­но­ми­ка­ның тұрақты­лы­ғы мен тех­но­ло­ги­я­лық тәу­ел­сіздік те ұлт­тық қорға­ны­стың ажы­ра­мас бөлі­гіне айнал­ды. Сон­ды­қтан Қаза­қстан­ның қорға­ныс сая­са­ты әске­ри күш пен дипло­ма­ти­я­ны, халы­қа­ра­лық ынты­мақ­та­стық пен ұлт­тық мүд­дені, зама­на­уи тех­но­ло­ги­я­лар мен кәсі­би кадр­лар­ды өза­ра үйле­стіретін кешен­ді мем­ле­кет­тік жүйе ретін­де қалып­та­сып келеді.

Еркеға­ли БЕЙСЕНОВ