Саяси реформаның түпкі мақсаты

Нұр­лат Бай­ген­же: Сая­си рефор­ма­ның түп­кі мақ­са­ты — адам­дар­дың өмір сүру сапа­сын жақсарту

Қаза­қстан­ның сая­си жүй­есін­де жүзе­ге асып жатқан өзгерістер қоғам­ның наза­рын­да. Мем­ле­кет­тік басқа­ру үлгісін жаңар­ту, жаңа қоғам­дық инсти­тут­тар­ды қалып­та­сты­ру және аза­мат­тар­дың сая­си үдерістер­ге қаты­суын кеңей­ту мәсе­ле­лері бүгін­де кеңі­нен талқылануда.

Осы тақы­рып төңіре­гін­де жур­на­лист, қоғам мәсе­ле­лерін тал­да­у­шы Нұр­лат Бай­ген­же Datnews-ке бер­ген сұх­ба­тын­да өз пікірін біл­діріп, сая­си рефор­ма­лар­дың мәні, жаңа Құры­л­тай­дың рөлі және бұл өзгерістер­дің қоға­мға ықпа­лы тура­лы ой бөлісті.

- Нұр­лат Айт­жанұ­лы, Қаза­қстан­ның сая­си жүй­есін­де басталған өзгерістер­дің ішін­де­гі ең маңы­здысы қай­сы деп ойлайсыз?

- Соңғы жыл­да­ры Қаза­қстан­да сая­си рефор­ма­лар кезең-кезеңі­мен жүзе­ге асы­ры­лу­да. Соның ішін­де­гі ең маңы­зды өзгерістің бірі – мем­ле­кет­ті басқа­ру жүй­есін орталықсыздандыру.

2022 жылғы кон­сти­ту­ци­я­лық рефор­ма­лар осы өзгерістер­ге негіз бол­ды. Нәти­же­сін­де билік тар­мағы­ның ара­сын­дағы тепе-теңдік­ті күшей­ту­ге, Пар­ла­мент­тің, жер­гілік­ті мәс­ли­хат­тар­дың, сая­си пар­ти­я­лар­дың және аза­мат­тық қоғам­ның рөлін арт­ты­руға бағыт­талған өзгерістер қолға алынды.

Әлем­дік тәжіри­бе көр­сет­кен­дей, мем­ле­кет­тің тұрақты­лы­ғы бір ғана тұлғаға емес, тиім­ді жұмыс істей­тін мем­ле­кет­тік инсти­тут­тарға сүй­ен­ген кез­де нығая түседі.

Сон­ды­қтан сая­си рефор­ма­лар­дың басты мақ­са­ты – басқа­ру жүй­есін заман тала­бы­на сай жетіл­діріп, мем­ле­кет­тік инсти­тут­тар­дың жау­ап­кер­шілі­гі мен тиім­ділі­гін арттыру.

- Жаңа Құры­л­тай­ды құру­дың негіз­гі мақ­са­ты неде? Бұл баста­ма қан­дай қажет­тілік­тен туындады?

- Менің­ше, жаңа Құры­л­тай­ды құру­дың негіз­гі мақ­са­ты – заң шыға­ру­шы билік­ті заман тала­бы­на сай жаңғыр­ту және мем­ле­кет­тің сая­си инсти­тут­та­рын жаңа кезең­ге бейімдеу.

Қоғам өзгер­ген сай­ын мем­ле­кет­тік инсти­тут­тар да жаңа­рып оты­руы тиіс. Өйт­кені бір­не­ше ондаған жыл бұрын тиім­ді болған басқа­ру үлгісі бүгін­гі қоғам­дық сұра­ны­сқа толық жау­ап бер­ме­уі мүмкін.

Екін­ші жағы, бұл баста­ма мем­ле­кет­тің сая­си жүй­есін жаңғыр­туға бағыт­талған қадам деп айтуға бола­ды. Өйт­кені күшті мем­ле­кет тек мықты атқа­ру­шы билік­ке ғана емес, тиім­ді жұмыс істей­тін заң шыға­ру­шы инсти­тутқа да сүй­е­неді. Заң шыға­ру жүй­есі қан­ша­лы­қты сапа­лы бол­са, мем­ле­кет­тік басқа­ру­дың тиім­ділі­гі де сон­ша­лы­қты жоға­ры болады.

- Құры­л­тай­дың бұры­нғы Пар­ла­мент­тен басты ерекшелі­гі қан­дай? Оның жұмысы несі­мен өзге­ше болады?

- Құры­л­тай­дың басты ерекшелі­гі — оның тари­хи негізін­де жатыр. Қазақ халқы үшін Құры­л­тай — жаңа ұғым емес. Көшпе­лі дала өрке­ни­етін­де ел тағ­ды­ры­на қаты­сты ең маңы­зды мәсе­ле­лер Құры­л­тай­да қаралған-ды. «Күл­тө­бенің басын­да күн­де кеңес» деген сөздің өзі қазақ қоға­мын­да маңы­зды мем­ле­кет­тік мәсе­ле­лер­ді ақыл­да­сып шешудің терең дәстүрі болға­нын көрсетеді.

Егер бұры­нғы Пар­ла­мент клас­си­ка­лық заң шыға­ру­шы орган бол­са, Құры­л­тай осы тари­хи сая­си дәстүр­ді қазір­гі мем­ле­кет­тік басқа­ру жүй­есі­мен ұшта­сты­ра­тын жаңа инсти­тут ретін­де қарас­ты­руға бола­ды. Яғни оның ерекшелі­гі тек заң қабыл­да­уда емес, елдік мәсе­ле­лер­ді кеңі­нен талқы­лап, ортақ келісім­ге келу мәде­ни­етін күшейтуінде.

Сон­ды­қтан Құры­л­тай­дың Пар­ла­мент­тен басты айыр­ма­шы­лы­ғы оның ата­уын­да емес, тари­хи сабақ­та­сты­қты жаңғыр­туын­да, ұлт­тық сая­си дәстүр­ді қазір­гі заманғы заң шыға­ру жүй­есі­мен үйле­стіру­ге ұмты­лы­сын­да деп баға­ла­у­ға болады.

- Бұл рефор­ма­дан мем­ле­кет пен қоғам қан­дай нәти­же күте­ді? Сіздің­ше, жаңа сая­си модель­дің басты арты­қ­шы­лы­қта­ры қандай?

- Негіз­гі күтілетін нәти­же — мем­ле­кет­ке деген қоғам­дық сенім­ді күшейту.

Қазір­гі әлем­де эко­но­ми­ка­лық капи­тал­дан бұрын сенім капи­та­лы маңы­зды болып бара­ды. Егер аза­мат­тар мем­ле­кет олар­дың пікірін ести­тініне сен­се, қоғам­дағы әле­умет­тік шие­леніс те азаяды.

- Ал рефор­ма­ны іске асы­ру бары­сын­да қан­дай тәу­е­кел­дер туын­да­уы мүмкін?

- Кез кел­ген рефор­ма­ның ең үлкен тәу­е­келі – оның фор­маль­ды сипатқа айна­лып кетуі. Яғни жаңа инсти­тут құры­лып, бірақ бұры­нғы басқа­ру тәсілі өзгер­ме­се, қоғам күт­кен нәти­же болмайды.

Сон­дай-ақ ақпа­рат­тық мани­пу­ля­ци­я­лар, попу­лизм бел­гілі бір тәу­е­кел туғызады.

- Бұл өзгерістер­дің қара­пай­ым аза­мат­тар­дың өміріне нақты әсері бола ма? Егер бол­са, ол қай сала­лар­дан көрінеді?

- Иә, бірақ оның әсері бір­ден емес, кезең-кезеңі­мен байқалады.

Егер сая­си инсти­тут­тар тиім­ді жұмыс істе­се, оның нәти­же­сі ең алды­мен күн­делік­ті өмір сапа­сы­нан көрінеді.

Мыса­лы, жер­гілік­ті әкім­дік­тер­дің жау­ап­кер­шілі­гі, бюд­жет­тің тиім­ді жұм­са­луы, білім беру мен ден­са­улық сақтау жүй­есін­де­гі басқа­ру сапа­сы­ның жақ­са­руы, кәсіп­кер­лік­ке қолай­лы жағ­дай­дың қалыптасуы.

Яғни сая­си рефор­ма­ның түп­кі мақ­са­ты – адам­дар­дың өмір сүру сапа­сын жақ­сар­ту. Бұл тура­лы Пре­зи­дент биы­лғы Үкі­мет­тің кеңей­тіл­ген оты­ры­сын­да бір­не­ше рет қай­та­лап айтты.

- Алға­шқы Құры­л­тай­дың күн тәр­тібін­де ең алды­мен қан­дай мәсе­ле­лер тұруы керек деп есептейсіз?

- Шыны керек, VIII шақы­ры­лым­дағы Пар­ла­мент Мәжілісі елдің әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық дамуы­на, құқы­қтық жүй­ені жетіл­діру­ге және елдің бәсе­ке­ге қабілет­тілі­гін арт­ты­руға бағыт­талған бірқа­тар маңы­зды кодек­с­тер мен заң­дар­ды қабыл­да­ды. Бұл — жоққа шыға­руға бол­май­тын нәти­же. Сон­ды­қтан жаңа Құры­л­тай заң шыға­ру­шы орган ретін­де осы оң тәжіри­бе мен инсти­ту­ци­о­нал­дық сабақ­та­сты­қты сақтап, оны жаңа дең­гей­ге көте­руі маңызды.

Менің­ше, ең алды­мен ұзақ мерзім­ді ұлт­тық мәсе­ле­лер қара­луы тиіс. Әсіре­се, демо­гра­фи­я­лық және көшін-қон сая­сат­ты жетіл­діруі, аймақтар­дың тең­герім­ді дамуы, ғылым мен инно­ва­ци­я­ны дамы­ту, цифр­лық транс­фор­ма­ци­я­ны жетіл­ді­ру, эко­ло­ги­я­лық тұрақты­лық және тағы басқа бағыт­тағы жұмыстар­ды күшей­ту керек. Бұл мәсе­ле­лер тек бүгін­гі күн­нің емес, келесі 20–30 жыл­дың тағ­ды­рын анықтайды.

- Алдағы сай­ла­удан қан­дай нәти­же күтесіз? Оның елдің сая­си дамуы­на ықпа­лы қан­дай бола­ды деп ойлайсыз?

- Сай­ла­удың басты нәти­же­сі тек кім­нің жең­гені­мен өлшен­бе­уі керек. Ең маңы­зды, сай­лау про­цесінің ашы­қты­ғы, аза­мат­тар­дың бел­сен­ділі­гі тұрғы­сы­нан қарау керек.

- Бір­не­ше жыл­дан кей­ін бұл рефор­ма­ның тиім­ді болға­нын қан­дай нақты көр­сет­кі­ш­тер арқы­лы баға­ла­у­ға болады?

- Менің­ше, рефор­ма­ның нәти­же­сін ең алды­мен қара­пай­ым аза­мат­тар­дың тұр­мыс дең­гейі арқы­лы баға­лау қажет. Бірін­ші кезек­те халы­қтың сатып алу қабілеті қалай өзгер­ді, табысы өсті ме, әлде төмен­деді ме – соған назар аударған жөн.

Екін­ші­ден, кез кел­ген дамы­ған мем­ле­кет­тің тіре­гі сана­ла­тын орта тап­тың үлесі мен әле­уеті қан­ша­лы­қты артқа­ны маңызды.

Әрине, халы­қа­ра­лық рей­тинг­тер де бел­гілі бір дең­гей­де бағыт-бағ­дар береді. Мұны да ұмыт­паған дұрыс.

- Уақы­ты­ңы­зды бөліп, пікіріңіз­бен бөліс­кеніңіз үшін көп рақмет!

Айгүл Қал­кенқы­зы