НАЗАРБАЕВ ҮШІН БҰЛ – ТАРИХИ ЖАЗАДАН ҚҰТЫЛУДЫҢ ЖАЛҒЫЗ ЖОЛЫ

Қаза­қстан­да қалып­тасқан қазір­гі сая­си жағ­дай айтар­лы­қтай күр­делілі­гі және түсін­дір­ме­лер­дің әртүр­лілі­гі­мен ерекше­ле­неді. Олар­дың дұрыс-бұры­сты­ғын түсі­ну қара­ма-қай­шы пікір­лер мен сая­си пай­ым­да­у­лар­ды барын­ша тал­да­уды қажет ете­ді. Бұл елі­міздің даму тұрғы­сы­нан өте маңы­зды. Себебі қате неме­се бір­жақты пай­ым­да­у­лар тек қоғам­дық дис­кур­ста ғана емес, сарап­шы­лар орта­сын­да да кез­де­седі. Сон­ды­қтан әле­умет­та­ну­шы, фило­соф, линг­вист, тәу­ел­сіз зерт­те­уші Қанағат ЖҮКЕШ мыр­за­ны сұх­батқа тар­тып, осы мәсе­ле тұрғы­сын­да өз ойын біл­діруді өтіндік.

– Қанағат Мұрат­бекұ­лы, сұх­ба­ты­мы­зды қоғам­да қалып­тасқан сая­си жағ­дай­ды түсін­дірудің әртүр­лілі­гі­нен бас­та­сақ. Сіз ең алды­мен қан­дай көзқа­рас­тар жөнін­де айтар едіңіз?

–Қазір­гі­кез­де әле­умет­тік-сая­си кеңістік­те Пре­зи­дент Қасым-Жомарт Тоқа­ев жүр­гізіп оты­рған сая­си бағы­тқа қаты­сты пікір­лер мен пай­ым­да­у­лар­ды қалып­та­сты­ру­да екі негіз­гі нар­ра­тив­ті бөліп көр­се­ту­ге бола­ды. Оның бірін­шісі­Пре­зи­дент­тің қазір­гі сая­си бағы­тын тұңғыш пре­зи­дент билік­те болған кезең­де қаланған сая­си бағыт­тың жалға­сы ретін­де қарас­ты­ра­ды. Тіп­ті Қ.-Ж.Тоқаев Н.Назарбаев бағы­ты­ның мұра­гері ретін­де сипатта­ла­ды. Екін­ші нар­ра­тив аясын­да керісін­ше, Қаза­қстан­да болып жатқан сая­си транс­фор­ма­ция ерекше кезең – Тәу­ел­сіздік­тің алға­шқы 30 жылы­на тән қиын­ды­қтар­ды еңсе­ру­ге және жаңа, әділет­ті әрі құқы­қтық қоғам құруға бағыт­талған бағыт ретін­де сипатта­ла­ды. Екі бағыт бой­ын­ша да бір-бірі­нен айтар­лы­қтай ерекше­ле­нетін, ал кей­де тіп­ті қара­ма-қар­сы көзқа­рас­тар бар. Сон­ды­қтан қазір­гі сая­си жағ­дай тура­лы объ­ек­тив­ті түсінік қалып­та­сты­ру –тек сая­си шешім­дер мен мем­ле­кет­тік инсти­тут­тар­дың қыз­метін баға­ла­у­ға ғана емес, қоғам­дық про­це­стер­ді де зерт­те­у­ге негіз­дел­ген кешен­ді тал­да­уды талап етеді.

Жал­пы, ұзақ уақыт бойы арт­та қалу, эко­но­ми­ка­лық тәу­ел­ділік және жаңғыр­ту үдерістері жүй­есізді­гінің себеп­тері тура­лы мәсе­ле қоғам­дық-сая­си тал­да­удың негіз­гі сұрақта­ры­ның бірі болып қала береді.

– Осы тұрғы­да ең өзек­ті месе­ле ретін­де қан­дай жайт­ты бөліп айтуға болады?

– Ең өзек­ті мәсе­ле­лер­дің бірі – халы­қтың едәуір бөлі­гінің сая­си сау­ат­ты­лы­ғы­ның төмен­ді­гі. Қоғам­дық пікір­та­лас жиі жан­жал­ды сипатқа ие бола­ды: сая­си келіс­пе­ушілік­тер өза­ра айып­та­у­лар мен жеке басқа тіл тигізу­ге ұла­са­ды, ал мем­ле­кет­тік инсти­тут­тар­ды, сая­си бағ­дар­ла­ма­лар мен қоғам­дық мүд­де­лер­ді маз­мұн­ды талқы­лау кей­ін­ге ысы­ры­лып қалады.

Сарап­шы­лар орта­сы­ның жай-күйі де дәл сон­дай про­бле­ма­лық сипатқа ие. Қазір­гі сая­си кеңістік­те болып жатқан үдерістер­ді жеке тұлға­лар­дың ұна­ту-ұнат­пау шең­бері­нен тыс қарас­ты­ра ала­тын жүй­елі және кешен­ді тал­да­удың тап­шы­лы­ғы сезіледі. Сарап­шы­лар қоғам­да­сты­ғы­ның жеке­ле­ген өкіл­дері де күр­делі сая­си үдерістер­ді көп жағ­дай­да жеңіл түсін­діреді. Бұл ­қоғам­ның алшақта­нуын одан әрі күшей­те түседі. Соның сал­да­ры­нан әлі күн­ге дей­ін Қаза­қстан қоға­мы­ның едәуір бөлі­гі сая­си шын­ды­қты негізі­нен қалып­та­сып қой­ған қасаң пікір­лер мен қара­ма-қар­сы қою­лар арқы­лы қабыл­дап келеді.

Болып жатқан үдерістер­ді әділ баға­лау үшін, сая­си мәлім­де­ме­лер мен қоғам­дық сте­рео­тип­тер­ді нақты шешім­дер­ден, инсти­ту­ци­о­нал­дық өзгерістер­ден және мем­ле­кет­тік сая­сат­тың нақты нәти­же­лері­нен бөліп қарау қажет. Тек осын­дай тәсіл ғана «Қаза­қстан­ның қазір­гі сая­си бағы­ты бұры­нғы жүй­енің жалға­сы ма, әлде оның транс­фор­ма­ци­я­сы­ның дер­бес кезеңі ме?» деген негіз­гі сұрақтың жау­а­бын айтуға мүм­кін­дік береді.

– Қоғам­ның айтар­лы­қтай бөлі­гі қазір­гі Пре­зи­дент­ті билік­ке Нұр­сұл­тан Назар­ба­ев­тың қол­да­уы­мен кел­ді деп санай­ды. Тіп­ті оның бағы­тын жалға­сты­ру­шы дей­тін­дер де аз емес. Бұл пікір­лер­ге көзқа­ра­сы­ңыз қандай?

– Олар осы кең таралған түсінік­ті бас­шы­лы­ққа ала оты­рып, қазір­гі Пре­зи­дент­ті бұры­нғы­ның ісін жалға­сты­ру­шы тұлға ретін­де қабыл­дай­ды. Осы түсінік аясын­да Тоқа­ев сая­си үдерістің дер­бес субъ­ек­тісі ретін­де емес, ең алды­мен Назар­ба­ев билі­гі кезеңін­де қалып­тасқан сая­си бағыт­ты жалға­сты­ру­шы ретін­де қарас­ты­ры­ла­ды. Осы логи­каға сәй­кес, елде болып жатқан, соның ішін­де көп­те­ген құқық бұзу­шы­лы­қтар­мен бай­ла­ны­сты жағым­сыз жағ­дай­лар­дың көп­шілі­гі үшін жау­ап­кер­шілік тіке­лей Пре­зи­дент­ке жүк­те­леді. Мұн­дай көзқа­рас­ты жақта­у­шы­лар­дың негіз­гі уәжі: «Тоқа­ев – пре­зи­дент, билік оның қолын­да, демек, бар­лық жағым­сыз құбы­лы­стар үшін дәл соның өзі жау­ап­ты болуы керек», – деп тұжы­рым­да­ла­ды. Осы­лай бір­те-бір­те «Тоқа­ев бәріне кінәлі» фор­му­ла­сы тұрақты сая­си нар­ра­тив сипа­ты­на ие болып, бұқа­ра­лық қоғам­дық дис­кур­стың көр­нек­ті эле­мен­тіне айнал­ды. Оның бло­го­сфе­ра­да бел­сен­ді тара­луы, соның ішін­де қазір­гі билік­ке сын көз­бен қарай­тын және «ескі Қаза­қстан­ды» қорғау пози­ци­я­сын­да тұрған автор­лар тара­пы­нан тара­луы қоғам­ның бір бөлі­гі ара­сын­да бұл көзқа­рас­тың одан әрі ныға­юы­на ықпал етті. Соңғы уақыт­та осы­ған ұқсас баға­ла­у­лар сарап­шы­лық және сая­сат­та­ну кеңісті­гін­де де жиі есті­ле бастады.

– Оған қан­дай нақты мысал­дар кел­ті­ре аласыз?

– Мәсе­лен, Мұх­тар Тай­жан: «Тоқа­ев­тың клан­дар мәсе­лесін шешу­ге толық мүм­кін­ді­гі бар. Оған тек сая­си жігер жетіс­пей­ді», – деп мәлімдеді.

Уәли­хан Қай­са­ров та осы пай­ым­да­уға жақын көзқа­ра­сын біл­дір­ді. Оның пікірін­ше, Тоқа­ев «ескі Қаза­қстан­ның» ықпа­лын бір­жо­ла жою үшін жет­кілік­ті әре­кет жаса­май отыр.

Досым Сәт­ба­ев­тың пікірін­ше, «Тоқа­ев – Назар­ба­ев­тың көлең­кесі». Оның пай­ы­мы бой­ын­ша, тәу­ел­сіздік­тің алға­шқы отыз жылын­да жасалған заң­сызды­қтар дәл сол рух­та жалға­су­да. «Елме­ди­аға» бер­ген сұх­ба­тын­да Д. Сәт­ба­ев Пре­зи­дент­тің сыр­тқы сая­си және ішкі сая­си қыз­метінің ара­жі­гін ажы­ра­ту тура­лы да айт­ты. Оның баға­ла­у­ын­ша, айтар­лы­қтай дипло­ма­ти­я­лық тәжіри­бесі бар Тоқа­ев сыр­тқы сая­си мәсе­ле­лер­ді жақ­сы біледі және оларға «әуес». Соны­мен бір­ге сая­сат­та­ну­шы оны «сыр­тқы істер пре­зи­ден­ті» деп атап, ішкі сая­си-эко­но­ми­ка­лық мәсе­ле­лер­ді ол «өз айна­ла­сы­на сеніп тап­сы­рға­нын», бұл басқа­ру­да еле­улі про­бле­ма­лар­дың туын­да­уы­на әкеп соқты­рға­нын атап өтті.

Ұқсас сыни баға­лар «Елме­ди­а­ның» жеке­ле­ген бағ­дар­ла­ма­ла­рын­да да айтыл­ды. Атап айтқан­да, бағ­дар­ла­ма­лар­дың бірін­де, оған Гүл­жан Хами­тқы­зы­ның өзі қаты­сқан жоқ, Аян Шәрі­п­ба­ев (өзінің әділ және өте батыл көзқа­рас­та­ры­мен таны­мал) пен Толға­най Үмбе­та­ли­е­ва (оның соңғы кез­де­гі пай­ым­да­у­ла­ры бір­ша­ма рет­сіз көрі­неді) Тоқа­ев­тың жаңа мерзім­ге бақ сынау құқы­ғын алға­ны тура­лы жаңа­лы­ққа маза­сызда­на жау­ап қай­тар­ды. Олар­дың ойы «Пре­зи­дент өзі бұған дей­ін мәлім­де­ген прин­ципті ұста­ны­мы­нан шегін­бе­уі керек еді» деген­ге сая­ды. Қазақ тілін­де­гі сұх­бат­та­ры­ның бірін­де Т. Үмбе­та­ли­е­ва қазір­гі билік жүр­гізіп оты­рған сая­сат­ты қатаң сынға алып, олар­дың қабыл­дап жатқан шара­ла­ры­ның қажет­ті маз­мұн­дық база­сы жоқ екенін және ешкім­ге түсініксіз екенін мәлімдеді.

Осы­лай қоғам­дық және сарап­шы­лық дис­кур­ста ортақ логи­ка­мен бірік­тіріл­ген сыни баға­лар­дың тұрақты қаба­ты қалып­та­сты: қазір­гі сая­си жүйе бұры­нғы жүй­енің тіке­лей жалға­сы ретін­де қарас­ты­ры­ла­ды, демек қазір­гі про­бле­ма­лар үшін бар­лық жау­ап­кер­шілік дер­бес түр­де Пре­зи­дент­ке жүктеледі.

Алай­да сая­си сабақ­та­сты­қтың өзі сая­си бағыт­тар­дың толық ұқса­сты­ғы тура­лы қоры­тын­ды жаса­уға жет­кілік­ті негіз емес. Бұл нар­ра­тив­ті тек­се­ру үшін, екі кезеңнің нақты сая­си шешім­дерін, инсти­ту­ци­о­нал­дық рефор­ма­ла­рын, кадр­лық өзгерістерін және қыз­метінің нақты нәти­же­лерін салы­сты­ру қажет. Дәл осын­дай салы­сты­ру эмо­ци­о­нал­ды баға­ла­удан «Қ.-Ж. Тоқа­ев­тың сая­са­ты Н. Назар­ба­ев жүй­есінің қан­ша­лы­қты жалға­сы неме­се қан­дай дәре­же­де дер­бес сая­си бағыт болып табы­ла­ды?» деген мәсе­лені нақты да мән­ді тал­да­уға көшу­ге мүм­кін­дік береді.

– Қоғам­да сон­дай-ақ елде­гі көп мәсе­ле­ге «ескі Қаза­қстан­ның» ықпа­лы басым деген пікір бар. Бұған не дейсіз?

– Қасым-Жомарт Тоқа­ев мем­ле­кет­тік сая­сат­тың негіз­гі бағыт­та­рын бел­гілі бір дәре­же­де аны­қтау мүм­кін­ді­гіне ие болған сәт­тен бастап салы­стыр­ма­лы түр­де өте аз уақыт өтті. 2022–2026 жыл­дар кезеңін екін­ші Пре­зи­дент­тің дер­бес сая­си бағы­ты­ның қалып­та­суы мен нығаю кезеңі ретін­де қарас­ты­рған жөн. Бұл рет­те әңгі­ме сая­си және эко­но­ми­ка­лық ықпал­ды қай­та бөлудің күр­делі үдерісі тура­лы екенін еске­ру өте маңы­зды. Дәл осы себеп­ті Қаза­қстан­да билік жаңа сая­си жүй­е­ге толы­ғы­мен өтті деген тұжы­рым ерте­леу көрі­неді. Алды­ңғы кезең­де қалып­тасқан инсти­ту­ци­о­нал­дық, эко­но­ми­ка­лық және кадр­лық тетік­тер­дің едәуір бөлі­гі қоғам­дық-сая­си үдерістер­ге әлі де ықпал етуде.

«Ескі Қаза­қстан­ның» ықпал ету дең­гейі тура­лы мәсе­ле эко­но­ми­каға, қар­жы сек­то­ры­на, кәсіп­кер­лік ортаға, сот жүй­есіне, про­ку­ра­ту­ра орган­да­ры­на және басқа да мем­ле­кет­тік инсти­тут­тарға қаты­сты ерекше өзек­ті. «ЕҚ»-ның нақты ықпа­лын баға­лау кадр­лық шешім­дер­ді, мен­шік құры­лы­мын, эко­но­ми­ка­лық бай­ла­ны­стар­ды және қабыл­да­на­тын мем­ле­кет­тік шешім­дер­дің сипа­тын терең тал­да­уды талап етеді.

Әке­жан Қажы­гел­дин­нің қазір­гі уақыт­та Қаза­қстан­ды қан­дай күш басқа­рып отыр деген сұраққа: «Оли­гарх­тар басқа­рып отыр», ­– деген жау­а­бы бұл тұрғы­да көп нәр­сені аңғар­та­ды. Қоғам­ның түсіні­гін­де «оли­гарх­тар» ұғы­мы Н.Назарбаевтың туы­ста­ры және бұры­нғы сая­си серік­те­стері­мен тіке­лей бай­ла­ны­сты­ры­ла­ды. Тағы бір маңы­зды фак­тор – ақпа­рат­тық орта. Бұқа­ра­лық ақпа­рат құрал­да­ры­ның, әсіре­се әле­умет­тік желілер­дің едәуір бөлі­гі «жаңа Қаза­қстан» («ЖҚ») сая­са­ты­на сыни көзқа­рас қалып­та­сты­ра­ды. Қоғам­дық кеңістік­те «ескі Қаза­қстан» алға тар­тқан әртүр­лі пози­ци­я­лар­ды қол­дай­тын, керісін­ше, қазір­гі билік­тің қыз­метін қатаң сынға ала­тын мате­ри­ал­дар бел­сен­ді түр­де таратылады.

Жинақтап айтқан­да, бұл жағ­дай­лар сая­си және инсти­ту­ци­о­нал­дық өзгерістер­ге «ЕҚ» тара­пы­нан өте қатал қар­сы­лы­қтың бар екенін айтуға мүм­кін­дік береді. БАҚ-та ұйым­дасқан сабо­таж, реван­шқа дай­ын­дық неме­се бел­гілі бір топ­тар­дың үйле­стіріл­ген қыз­меті тура­лы ақпа­рат­тар жылт-жылт ете­ді. Әрине, олар нақты дәлел­дер­ді талап ете­ді және нағыз айқын дерек ретін­де қарас­ты­рыл­мауы керек.

– Сон­да қоғам­да болып жатқан үдерістер­ді әділ баға­лау үшін нені еске­ру қажет?

–Ол үшін бір прин­ципті жағ­дай аса ескерілуі тиіс: сая­си билік бір қол­дан екін­ші қолға бір сәт­те өтпей­ді. Жаңа жүй­ені қалып­та­сты­ру –инсти­тут­тар­ды, кадр құра­мын, шешім­дер қабыл­дау тетік­терін, эко­но­ми­ка­лық қаты­на­стар мен сая­си мәде­ни­ет­ті өзгер­туді қажет ете­ді. Сон­ды­қтан бұры­нғы эли­та­лық бай­ла­ны­стар­дың болуы қазір­гі Пре­зи­дент­тің дер­бес сая­си бағы­ты­ның авто­мат­ты түр­де жоқты­ғын білдірмейді.

Соны­мен бір­ге болып жатқан үдерістер­дің сипа­ты жаңа пре­зи­дент­тік сая­сат пен бұры­нғы жүй­е­ден қалған эле­мент­тер ара­сын­дағы өзін­дік текетірес сияқты әсер қал­ды­руы мүм­кін. Ауқым­ды қай­та құру­лар басталғанға дей­ін мұн­дай қай­шы­лық әлдеқай­да айқын көрін­ді. Дәл осы жағ­дай сая­си тал­дау тұрғы­сы­нан ерекше қызы­ғу­шы­лық туды­ра­ды. Осы мақ­сат­та ұсы­ны­ла­тын әдіс­на­ма қазір­гі Пре­зи­дент­тің қыз­метін бір мез­гіл­де екі пози­ци­ядан – бір жағы­нан, ол жүр­гізіп оты­рған рефор­ма­лар мен қабыл­да­на­тын шешім­дер­ді тал­дау арқы­лы, екін­ші жағы­нан, бұры­нғы ықпал ету тетік­терін сақта­уға мүд­делі сая­си және эко­но­ми­ка­лық топ­тар тара­пы­нан бола­тын қар­сы­лы­қты еске­ре оты­рып қарас­ты­ру қажет­тілі­гі­нен туындайды.

Бұл тұрғы­да текетіре­су­ші сая­си және эко­но­ми­ка­лық күш­тер ара­сын­дағы күрес ұзақ мерзім­ді сипатқа ие болуы мүм­кін. Тари­хи тәжіри­бе көр­сет­кен­дей, қоғам­дық-эко­но­ми­ка­лық құры­лым­ның бір моделі­нен екін­шісіне көшу қысқа мерзім­де жүзе­ге аспай­ды. Қаза­қстан бір жағы­нан – инду­стри­я­лық-құқы­қтық мем­ле­кет құруға бағыт­талған про­грес­сив­ті демо­кра­ти­я­лық күш­тер­дің мүд­де­лері, екін­ші жағы­нан – өз баста­рын тари­хи жаза­дан құтқа­ру үшін жан­та­ла­са күресіп жатқан өте жемқор ескі режим­нің мүд­де­лері соқты­ғы­сқан күр­делі транс­фор­ма­ция про­цесін­де тұр.

Бұл рет­те қазір­гі Қаза­қстан­ды ортаға­сыр­лық нату­рал­ды шару­а­шы­лық жүр­гі­зу тәсіл­дерін сақтап қалған қоғам ретін­де қарас­ты­ру­дың мәнін түсі­ну қажет. Халы­қтың едәуір бөлі­гі айна­лы­са­тын нату­рал­ды шару­а­шы­лы­қты өнер­кәсіп­тік негіз­ге көші­ру және ауыл тұрғын­да­рын инду­стри­я­лық өндіріс­ке тар­ту қажет­тілі­гі – тек ауыл қаза­ғы­ның ғана емес, жал­пы қоғам­ның тағ­дыр­ше­шті мәсе­лесі. Бұл жағ­дай­да қазақ қоға­мы тоқы­ра­уы­ның суб­стан­ци­я­лық себебін іздеу керек. Біз фор­ма­ци­я­лық секіріс – қоғам­ның өрке­ни­ет­тік даму­дың аграр­лық саты­сы­нан дамы­ған инду­стри­я­лық саты­сы­на көшуі қажет­тілі­гі тура­лы айтқан­да, дәл осы жағ­дай­ды наза­рда ұстай­мыз. Инсти­ту­ци­о­нал­дық және қоғам­дық транс­фор­ма­ция кезеңі­нен өту үдерісі қоғам­ның әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық өмірінің терең қабат­та­рын түбе­гей­лі қай­та құру қажет­тілі­гін алды­ңғы қатарға шығарады.

Сон­ды­қтан бұры­нғы ықпал ету меха­низмдерін сақта­уды жақта­у­шы­лар­дың болуын елде болып жатқан бар­лық үдерістер­дің жалғыз түсін­дір­месі ретін­де емес, өтпе­лі кезең фак­тор­ла­ры­ның бірі ретін­де қарас­ты­рған жөн. Қасым-Жомарт Тоқа­ев­тың қыз­метін және Қаза­қстан­ның алдағы транс­фор­ма­ци­я­сы­ның пер­спек­ти­ва­ла­рын дәл осын­дай кон­тек­сте баға­лау керек.

Басты мәсе­ле қазір­гі Пре­зи­дент­тің мем­ле­кет­тік билік­ті қан­ша­лы­қты бақы­лай­ты­нын­да ғана емес, соны­мен бір­ге оның бар заң­ды инсти­тут­тар­ды жүй­елі түр­де қай­та құруға, шешім­дер қабыл­дау меха­низмдерін өзгер­ту­ге және қазір­гі заманғы құқы­қтық мем­ле­кет­тің тұрақты моделін қалып­та­сты­руға қабілет­тілі­гін­де. Дәл осы сұрақ тек бұқа­ра үшін ғана емес, соны­мен бір­ге интел­лек­ту­ал­ды және сарап­шы­лар қоғам­да­сты­ғы­ның өкіл­дері үшін де маңы­зды тал­дау тақы­ры­бы­на айна­луы тиіс.

Өкініш­ке қарай, тіп­ті тәжіри­белі сана­ла­тын сая­сат­та­ну­шы­лар да Қ.-Ж.Тоқаевтың «ЕҚ» жасаған су астын­дағы кедер­гілер­ді айна­лып өтіп, шебер жүр­гізіп оты­рған жұмысы­ның мәнін толық түсіне алма­ды. Ішкі сая­сат­тағы бар­лық тек­то­ни­ка­лық өзгерістер – пар­ла­мент­тік рефор­ма, «ЕҚ» кадр­ла­рын билік­тен шет­те­ту, олар­ды бір­тін­деп жау­ап­кер­шілік­ке тар­ту, сыбай­лас жемқор­лы­қты барын­ша шек­теу шара­ла­ры, актив­тер­ді елге қай­та­ру бағ­дар­ла­ма­сы және т.б. – Қ.-Ж.Тоқаевтың жеке нұсқа­уы­мен және тіке­лей қаты­суы­мен жүзе­ге асырылуда.

– Сай­лау, сай­ла­у­шы­лар жөнін­де, сая­си пар­ти­я­лар­дың қыз­меті тура­лы пікіріңіз қандай?

– Бірін­ші­ден, бүгін­де елде сау­ат­ты және бел­сен­ді элек­то­рат жоқ. Бұқа­ра аза­мат­тық қабілетін жоғал­тып, зом­би­ге айнал­ды, олар­дың әле­умет­тік-құқы­қтық сау­ат­ты­лы­ғы өте төмен дең­гей­де. Бар­лық руха­ни сала­лар апат­ты жағ­дай­ға жет­кізіл­ді және бұры­нғы­сын­ша олар­ды осы апат­ты жасаған­дар «басқа­рып» отыр. Егер қан­дай да бір про­грес­сив­ті баста­ма­лар пай­да бол­са да, зия­лы қауым деп ата­ла­тын­дар олар­ды қол­да­май­ды – керісін­ше, жұмы­ла қар­сы шығады.

Екін­ші­ден, хариз­ма­ти­ка­лық көш­бас­шы­сы және сая­си ұйым­дасқан бас­шы­лы­ғы бар пар­тия жоқ. Мұн­дай пар­ти­я­ны құруға қабілет­ті субъ­ект те жоқ.

Бірақ кенет­тен про­грес­сив­ті пар­тия пай­да болған күн­нің өзін­де елде оның бағ­дар­ла­ма­сы­ның маз­мұ­ны­на бой­лап, оны сана­лы түр­де қол­дай ала­тын аза­мат­тық қоғам жоқ. Зом­би-бұқа­ра оның ұлт­тық-мем­ле­кет­тік мүд­де­лер­ді қорға­уға бағыт­талған иде­я­ла­рын қабыл­да­май­ды. Егер сая­си аре­на­да кенет­тен қолы таза, беделі мін­сіз қан­дай да бір қай­рат­кер пай­да бол­са – мыса­лы, О.Сүлейменов, М. Шаха­нов неме­се осы дең­гей­де­гі басқа біреу – оған сау­ат­сыз тобыр лап қой­ып, жабы­ла қар­сы шығып, қарғыс жаудырады.

Соңғы жыл­да­ры назар­ба­ев­шы­лар пре­зи­дент­тік сай­лау өткі­зу иде­я­сын табан­ды түр­де алға тар­тып жүр. Егер таяу жыл­да­ры Тоқа­ев өз лау­а­зы­мын тап­сы­рып, пре­зи­дент­тік сай­лау өтсе, бұл Қаза­қстан тарихын­дағы кешіріл­мей­тін, Қаза­қстан­ның қай­та­дан сүрініп, енді тұра алмай қалуы­на әке­луі мүм­кін қателік болады.

Егер клан билік­ке қай­та орал­са, онда Назар­ба­ев­тың «Менен кей­ін нашар бола­ды» деген пара­диг­ма­сы жүзе­ге аса­ды. Бұл тір­кес терең және арнайы кон­но­та­ци­я­лық тал­да­уды талап ете­ді. Назар­ба­ев үшін бұл – өзі, оның отба­сы мүше­лері және жақын айна­ла­сы өмір бойы қазақ халқы­на қар­сы жасаған қыл­мыста­ры үшін келе жатқан тари­хи жаза­дан құты­лу­дың жалғыз жолы. Менің ойым­ша, оның соңғы жыл­дар­дағы бар күші­мен Тоқа­ев­ты билік­тен кетіру­ге ұмты­лған әре­кет­терінің мәні осы­мен түсін­діріледі. Назар­ба­ев кла­ны­ның билік­ке қай­та ора­луы Қаза­қстан­ның түп­кілік­ті жой­ы­луы­ның баста­уы болады.

«Рес­пуб­ли­ка» сай­ты­на бер­ген сұх­ба­тын­да бел­гілі құқы­ққорға­у­шы Евге­ний Жовтис: «Егер бір мерзім­ге дедің бе, демек – бір мерзім­ге. Ал егер сая­си мақ­сатқа сәй­кест­ік тұрғы­сы­нан айта­тын бол­сақ, онда мұн­дай түсін­дір­ме­де логи­ка бар», – деді.

Иә, логи­ка бар!

Егер бұл мәсе­лені Қаза­қстан еге­мен­ді­гінің тағ­ды­ры тұрғы­сы­нан қарас­ты­ра­тын бол­сақ, онда Тоқа­ев­тың қай­та сай­ла­нуы әлдеқай­да жоға­ры мән­ге ие бола­ды. Бұл жер­де Қаза­қстан­ның тәу­ел­сіз мем­ле­кет ретін­де болу-бол­мауы тура­лы шекс­пир­лік сұрақ шешілуде.

Мем­ле­кет­тік қай­рат­кер­дің күші – қалай болған­да да, бір рет айты­лған сөз­ден қайт­па­уда емес, жағ­дай­дың өзге­руіне қарай өз әре­кет­терін түзе­те білу және праг­ма­ти­ка­лық тұрғы­дан тиім­ді бағыт­ты табу қабілетін­де. Қаза­қстан­да бүгін­гі қалып­тасқан сая­си жағ­дай­да, егер Тоқа­ев пре­зи­дент­тік қыз­мет­тен кет­се, оның бастаған игі істері жүзе­ге аспай қалады.

Иә, Құры­л­тай­да Тоқа­ев­тың жақ­та­ста­ры аз да бол­са бар. Олар «жасын­тар­тқыш» рөлін атқа­ра­ды: клан­ның бел­гісіз депу­тат­та­ры­ның заң­сыз ұсы­ны­ста­ры­ның өтуіне жол бер­мей­ді және олар­дың назар­ба­ев­тық жоба­ла­ры­на соққы береді.

Осы­лай­ша Тоқа­ев мықты атқа­ру­шы билік және әлсіз пар­ла­мент­пен жұмыс істе­у­ге ниет­ті. Бұны­мен келі­су-келіс­пеу әркім­нің өз еркі, бірақ қазір­гі сая­си жағ­дай­да Пре­зи­дент үшін бұдан тиім­дірек нұсқа жоқ шығар.

Тоқа­ев – демо­крат. Қаза­қстан­да қазір­гі уақыт­та әділ және ашық сай­лау арқы­лы демо­кра­ти­яға келу мүм­кін­ді­гі бол­маған­ды­қтан, ол өз билі­гін­де­гі мүм­кін­дік­тер­ді – ағар­ту­шы­лық авто­ри­та­ризм әдістерін пай­да­ла­на оты­рып, елді демо­кра­ти­я­лық даму жолы­на бағыт­та­уға ниетті.

Кезін­де АҚШ-тың экс-пре­зи­дент­терінің бірі Р. Рей­ган «демо­кра­ти­я­ны күшпен орна­ту­ды» ұсы­нған бола­тын. Тоқа­ев­та мұн­дай күш жоқ. Деген­мен, ол Қаза­қстан­ды сая­си күр­делілік пен күр­делі сая­си маневр­лер арқы­лы демо­кра­ти­я­лық жолға түсіру­ге тыры­су­да және бұл жол­да ол бел­гілі бір табыст­арға қол жет­кізіп те отыр. Бұл – Қаза­қстан­ның қазір­гі жағ­дай­ын­дағы жалғыз дұрыс жол. Біздің «мүм­кін еме­сті мүм­кін ету» деп атай­ты­ны­мыз дәл осы.

Егер демо­кра­тия бол­ма­са, онда елді демо­кра­ти­яға жет­кі­зе ала­тын өрке­ни­ет­ті, ағар­ту­шы­лық авто­ри­та­ризмді құру­мен айна­лы­су­дың мәні бар. Ортаға­сыр­лық аграр­лық фор­ма­ци­ядан шыға алмаған елдің қазір­гі заманғы инду­стри­я­лық, құқы­қтық және әле­умет­тік қоға­мға көшуі өрке­ни­ет­ті және ағар­ту­шы­лық авто­ри­та­риз­мнің жетек­шілі­гі­мен жүзе­ге аса­ды. Бұл мис­си­я­ны орын­дау – Тоқа­ев­тың айры­қ­ша мін­деті. Оған мұны орын­да­уға мүм­кін­дік беру керек.

Қазір­гі Кон­сти­ту­ция – сая­си кон­тент­тің тек сыр­тқы, өзгер­мелі қабы­ғы ғана. Оның қоғам­ның даму бағы­тын аны­қтай­тын ішкі маз­мұ­ны Қ.-Ж.Тоқаевтың коман­да­сы жүзе­ге асы­рып оты­рған оң өзгерістер­ден көрі­неді. Қоғам­дық өмір­дің бар­лық сала­ла­рын­да еге­мен­дік­ті қорға­уға бағыт­талған про­грес­сив­ті үрдістер одан әрі орны­ғып келеді. Осы іргелі өзгерістер­ді көре білу қажет.

Тоқа­ев тұсын­да қабыл­да­нып жатқан әрбір маңы­зды шара сая­си көре­ген­дік­тің нәти­же­сі ретін­де баға­ла­нуға лай­ық. Егер Қасым-Жомарт Кемелұ­лы қай­та сай­ла­нып, бел­гі­лен­ген бағыт­тар жүй­елі түр­де жүзе­ге асы­рыл­са, қазақ халқы­ның ақы­ры тыны­штық тауып, бола­шаққа сенім­мен қарай­тын уақы­ты келеді.

Сұх­бат­тасқан Құт­мағам­бет ТАЛАПБАЙ «D»