Патриотизм — ұран емес, іс

Сол­түстік Қаза­қстан облы­сы Крас­но­яр­ка ауы­лы­ның мек­тебін­де таңғы қоңы­рау соғы­лған­нан кей­ін инфор­ма­ти­ка пәнінің мұғалі­мі сыны­пқа кір­ген­де: «Сәле­мет­сіз­дер ме, бала­лар!» деген жылы үн естіледі. Оқу­шы­лар­дың бірі қаза­қ­ша, екін­шісі орыс­ша үн қат­са, ал кей­бірі жымиған күйі үнсіз оты­ра береді. Мұғалім бұған қабақ шыт­пай­ды, ешкім­ге қысым жаса­май­ды. Ол тек бір ғана нәр­сенің сәтін күте­ді: бүгін қай шәкір­ті бірін­ші болып қаза­қ­ша сөй­лей бастай­ды екен?

Бұл мұғалім­нің есі­мі — Мак­сим Куз­не­цов. Әкесі — орыс, шеше­сі – неміс, төлқұ­жа­тын­дағы ұлты да орыс. Алай­да ол тура­лы әріп­те­стерінің айтқан түй­іні өте орын­ды: ұлты орыс болға­ны­мен, аза­мат­тық ұста­ны­мы — қазақ. Отыз төрт жастағы жігіт Сол­түстік Қаза­қстан­ның шалғай ауы­лын­да инфор­ма­ти­ка­дан сабақ береді. Мем­ле­кет­тік тіл­ден сабақ бер­ме­се де, сабақ ара­сын­да қаза­қ­ша сөз­дер мен тір­кестер­ді табиғи түр­де, еркін қол­да­нып отырады.

Ғалам­тор лен­та­сы­нан таны­лған кейіпкер

Бұл оқиға TikTok-тан бастау алған. Әле­умет­тік желіні парақтап оты­рған қол­да­ну­шы­лар басы­на қаза­қы оюы бар тақия киген жас жігіт­ті көреді. Ол қаза­қ­ша­ны еш қинал­май, бай­сал­ды сөй­леп тұр екен. Тақи­я­сы мен тіліне қарап, халық сана­сын­дағы «қаза­қ­ша сөй­лей­тін адам­ның» қалы­бын іздей­сің, ал экран­нан мүл­де басқа кел­бет көрі­неді. Жұрт­тың қызы­ғу­шы­лы­ғын оятқан да осы үйлесім­сіздік еді. Кей­ін бел­гілі болған­дай, ол бло­гер де, актер де, қоғам­дық бел­сен­ді де емес, ауыл мек­тебінің қара­пай­ым мұғалі­мі болып шықты.

Кіш­кен­тай кезін­де Мак­сим ана­сы­нан: «Маған қазақ тілі не үшін керек?» деп сұраған екен. Ана­сы асы­қ­пай, бай­ып­пен былай деп жау­ап қай­ы­рған: егер өміріңді осы елмен бай­ла­ны­стыр­саң, басқа жаққа көшпе­сең, туған жер­дің тілін біл­генің жөн. Бұл жау­ап­та ұран­ның да, жалаң үгіт­тің да иісі жоқ, тек өмір­ден түй­ген қара­пай­ым пара­сат бар еді. Жыл­дар өтіп, бүгін­де сол сұрақ өзіне қой­ы­лған­да, Мак­сим шынайы таңға­ла­ды: адам өз Ота­ны­ның тілін біл­геніне нелік­тен таңы­рқау керек?!

Алға­шқы бей­не­ро­ли­гін ол 2023 жылы түсір­ген. Сол кез­де үнсіз қалу­дың өзі де бір таң­дау екенін, ал бұл үнсіздік өзге­лер­ге сенің аты­ң­нан сөй­ле­у­ге жол беретінін түсініп жет­кен. Бүгін­де оның парақ­ша­ла­рын ондаған мың адам бақы­лай­ды, ал қазақ тілінің маңы­зы тура­лы ең көп қаралған видео­сы шама­мен 600 мың қара­лым жинаған. Алай­да ол сан қумай­ды. Оның шынайы қуа­ны­шы — сынып төрін­де: шәкір­ті бірін­ші болып қаза­қ­ша тіл қат­са, ол мұны жеңіс санай­ды, өйт­кені сол сәт­те тіл бала үшін жақын­дай түседі.

Оның жүре­гіне жақын сөз — қаза­қтың «Бір­лік бар жер­де — тір­лік бар» деген мақа­лы. Мек­теп­те жұма сай­ын мұғалім­дер де, оқу­шы­лар да ұлт­тық киім киеді, бірақ бұл ешкім­ге мін­дет емес. Мак­сим­нің өзін­де бір шапан мен бір­не­ше жеңсіз кеуде­ше бар, «жақ­сы киім­нің де баға­сы қым­бат» деп күлім­сірей­ді. Тіл үйре­ну­ге бата алмай жүр­ген­дер­ге айтар сөзі бір-ақ ауыз: «Қате­ле­су — қалып­ты, акцент — уақытша».

Он төрт жылғы табан­ды еңбек

Аста­на­лық Алек­сандр Фила­тов қазақ тілі­мен ән арқы­лы таны­сқан. Алға­шқы әсері Батыр­хан Шүке­но­втің «Отан Ана» әні­нен баста­лып, содан қазақ тілінің әуеніне ғашық болған. Бұл махаб­бат оңай­ға түс­кен жоқ. Он төрт жыл бойы әндер­ді жат­тап, Ота­ны­ның тілін­де таза айту үшін акцен­тін тын­бай түзе­ген. Мұн­дай тер төк­кен еңбек сырт көз­ге көрін­бей­ді, бірақ нәти­же­сі әрбір әуен­нің иірі­мі­нен айқын сезіледі.

Қазір музы­ка­ның басым бөлі­гін өзі жасай­ды: иде­я­сын ойлап, аран­жи­ров­ка­сын құра­ды, дыбыст­ық өңде­уін де өзі жүр­гі­зеді. Мәтін­ді оған жаза­тын — ақын досы Хан Мей­рам­хан. Жеті жыл бұрын ашқан сту­ди­я­сын­да басқа өнер­паз­дарға да қол ұшын беріп жүр: жуыр­да сон­да Қай­рат Нұр­тас жазы­луға келіп, бір­ге ән шыға­ру жай­ын­да сөз қозғалған.

Қаза­қ­ша ән басталған­да зал­дағы­лар күлім­сіреп, қол соға­ды. «Мен үшін бұл — ең қым­бат нәр­се», дей­ді ол. Тағы да қуа­нар­лы­ғы — оның әндері­нен кей­ін мем­ле­кет­тік тіл­ді үйрене бастаған­дар әле­умет­тік желі­де жазып жата­ды екен. Ән дегені­міз — ұшқан құс секіл­ді. Алек­сан­др­дың әндері өз әуені­мен талай жүрек­ті бау­рап, туған тіл­ге деген ыстық ықы­ла­сты оята түседі.

Бала­лық шақтан бастау алған жол

Алма­ты облы­сы­ның Бақа­нас ауы­лын­да өскен Али­на Кан — тегі неміс. Қаза­қ­шаға оның алға­шқы ұста­зда­ры көр­ші бала­лар болған: алты жасар қыз олар­мен ара­ла­сып, тіл табысқан. Үшін­ші сынып­та кел­ген жаңа мұғалім­нің мәнер­лі сөзі оны қат­ты тән­ті етті. Кіш­кен­тай қыз содан бері тек түсініп қой­май, қаза­қ­ша сон­дай әсем де еркін сөй­ле­уді арман­дай бастады.

Бүгін­де қазақ тілі­нен сабақ беретініне он жылға жуық бол­ды. Әдісі — өз басы­нан өткен тәжіри­бенің жемісі: «Мен қазақ тілін басқа ұлт өкілі ретін­де үйре­ну жолы­ның бар­лық қиын­ды­ғы­нан өттім», дей­ді ол. Сон­ды­қтан қай жер­де қиын­дық кез­де­сетінін де, қай кез­де бәрін тастап кет­кің келетінін де жақ­сы біледі. Шәкірт­терін жүз­де­ген сөз­бен шар­шат­пай, аз ғана сөз үйреніп, соны күн­делік­ті қол­да­ну­ды сұрай­ды. шынайы тіл­ді тың­дап, фильм көріп, ән айтуға кеңес береді. Өзі де кезін­де тіл­ді аула­дағы әңгі­ме, ән мен рэп арқы­лы меңгерген.

Шәкірт­терінің бірі — ману­ал­ды тера­певт Алек­сандр Зили­га­ев. Ол науқаста­ры­мен еркін тіл­де­су үшін меди­ци­на­лық сөз­дер­ді үйреніп жүр. Грам­ма­ти­ка­ны түсі­неді, шақтар­ды ажы­ра­та­ды, есті­генін іштей ауда­ра­ты­ны азай­ған. Әлі сөзі судай ағып тұр­ма­са да, ішкі жүй­есі орны­на келе жатыр. Қазақ тілі мұн­да дәрі­гер мен науқас ара­сын­дағы сенім­ді көпір­ге айна­лып отыр. Өз елін­де өз халқы­на ана тілін­де көмек­те­су — отан­шыл­ды­қтың ең тыныш, ең шынайы көрінісі.

Ұяда не көрсең…

Шым­кент­тік Артур­ды қазақ әже­сі өсір­ген. Қазақ «ұяда не көр­сең, ұшқан­да соны ілесің» дей­ді. Шетел­дік доста­ры одан: «Сен этни­ка­лық неміс­сің ғой, Қаза­қстан­да саған қалай қарай­ды?» деп сұраған, ал ол өзін қазақ сезі­нетінін айтып, мұн­да адам­дар­ды ұлты мен дініне қарай бөл­мей­тінін жет­кіз­ген. Артур өзін ең алды­мен қазақ санай­ды, сон­ды­қтан елдің тілі мен мәде­ни­етін үйреніп, құр­мет­те­уді пары­зым деп біледі. Оның түй­іні қысқа әрі сал­мақты: «Біз — бір мем­ле­кет­тің, Қаза­қстан­ның азаматтарымыз».

Бұл — түп-тамыр­дан безу емес. Бұл — Отан­ды қаның үшін ғана емес, ортақ тағ­дыр, ортақ шаңы­рақ болға­ны үшін де сүю­ге бола­ты­нын мойындау.

Талас та бар

Әрине, тіл төңіре­гін­де­гі пікір­та­лас әлі тола­стаған жоқ. Бір бло­гер дүкен сату­шы­ла­ры­нан өзіне мем­ле­кет­тік тіл­де қыз­мет көр­се­туді талап етіп ролик түсіріп жүр­ді. Екін­ші жағы­нан, Алек­сей Лодоч­ни­ков оры­стіл­ді қаза­қстан­ды­қтар­ды тіл үйре­ну­ге шақы­рған­да, орыс­ша чек талап еткен әйел­дің бей­несін көр­сетіп, мұн­дай­лар оның ашуын кел­тіретінін ашық айтқан. Бло­гер Әлі­шер Елік­ба­ев орыс­ша сөй­лей­тін бло­гер­лер­дің қаза­қ­шаға көшуін ауди­то­ри­я­ның өсуі­мен және қаза­қ­ша сөй­ле­удің сән­ге айна­луы­мен бай­ла­ны­сты­ра­ды. Бәл­кім, бұл да рас шығар. Деген­мен тек сән­мен Алек­сан­др­дың он төрт жыл акцент­пен алы­сқа­нын, Али­на­ның он жыл­дан бері ере­сек­тер­ге сабыр­мен тіл үйретіп келе жатқа­нын түсін­ді­ру қиын.

Шынайы пат­ри­о­тизм ұран­мен емес, күн­делік­ті іспен өлшенеді

Пат­ри­о­тизм деген­де көп­шілі­гі­міз ұран­ды, жала­уды, сал­та­нат­ты жиын­дар­ды еле­с­те­те­міз. Біздің кей­іп­кер­лері­міз басқа жол­ды таң­даған. Біре­уі сабағы­на бір ауыз қаза­қ­ша сөз қоса­ды, екін­шісі әр әуенін таза шыға­ру үшін он төрт жыл еңбек етсе, үшін­шісі шәкір­тіне сөзді бір­ден емес, күн­де қол­да­ну­ды үйре­те­ді, төр­тін­шісі науқа­сын түсі­ну үшін сөздік жаттайды.

Бұл жан­дар­дың таң­даған жолы өзге­ше болға­ны­мен, бар­лық ісі­нен бір ақиқат көрініс таба­ды: Отан — тек туған жер­дің тауы мен дала­сы емес, сол жер­де күн­де айты­ла­тын сөз бен күн­де атқа­ры­ла­тын іс. Там­шы­дан көл құра­ла­ты­ны сияқты, елге деген сүй­іспен­шілік те осын­дай көз­ге түс­пей­тін қара­пай­ым қадам­дар­дан баста­ла­ды. Себебі Отанға деген сүй­іспен­шілік — бос сөз емес, әр күн сай­ы­нғы нақты іспен танылады.

Айгүл Қал­кенқы­зы, Datnews