ҚАЖЫГЕЛДИН – елінен қол үзбеген САЯСАТКЕР

Кей­де бір адам­ды тың­дап оты­рып: «Бұл адам Қаза­қстан­нан ешқай­да кет­пе­ген сияқты ғой» деп тосын бір ойға қала­сың. Әке­жан Қажы­гел­дин­нің жуыр­да Elmedia под­ка­стын­да Аян Шәрі­п­ба­ев­пен болған әңгі­месін тың­даған­нан кей­ін, мен­де дәл осын­дай әсер қалды.

Ол Қаза­қстан­нан тыс жер­де отыз жылға жуық уақыт өмір сүріп келеді. Осы жыл­дар­дың ішін­де елі­міз­де талай дәуір ауы­сты, пре­зи­дент­тер мен үкі­мет­тер өзгер­ді, эко­но­ми­ка­ның басым­ды­қта­ры жаңар­ды. Тіп­ті тұтас бір буын өсіп жетіл­ді. Ол буын Қажы­гел­дин­нің пре­мьер-министр болға­нын көр­ген жоқ.

Ал оның Қаза­қстан тура­лы әңгі­месін тың­да­саң, кей­де дәл қазір де Үкі­мет үйін­де­гі каби­нетін­де оты­рған­дай әсер ала­сың. Елде не болып жатқа­нын жіті бақы­лап оты­рға­ны бай­қа­ла­ды. Фами­ли­я­лар­ды біледі. Сая­си-эко­но­ми­ка­лық бай­ла­ны­стар­ды жақ­сы аңға­ра­ды. Оқиға­ның сыр­тқы көрінісі­мен шек­тел­мей, оның ар жағын­да не жатқа­нын бағам­да­уға тыры­са­ды. Кей­де ол Қаза­қстан эко­но­ми­ка­сы мен сая­са­тын алы­стағы ота­нын сырт­тай бақы­лап жүр­ген сая­си эми­грант емес, елінің тағ­ды­ры­на әлі де алаң­дай­тын, болып жатқан­ның бәрін өз ісін­дей көретін аза­мат ретін­де бақы­лап оты­рған­дай әсер қал­ды­ра­ды. Әңгі­месінің сал­мағы да осын­да шығар.

Мен Әке­жан Мағ­жанұлын жақ­сы біле­мін. Мінезін де, мәсе­ленің бай­ы­бы­на жет­пей тын­бай­тын әдетін де, эко­но­ми­ка­лық ойлау жүй­есін де біле­мін. Оның бой­ын­да бүгін­гі жоға­ры лау­а­зым­ды шене­унік­тер­дің эко­но­ми­ка тура­лы әңгі­ме­лері­нен жиі бай­қа­ла бер­мей­тін бір қаси­ет бар: ол цифр­дың өзіне ғана қара­май­ды, сол цифр­дың қалай пай­да болға­ны­на, оның артын­да қан­дай меха­низм тұрға­ны­на үңіледі. Сон­ды­қтан ол мак­ро­эко­но­ми­ка, мем­ле­кет­тік қар­жы, биз­нес, энер­ге­ти­ка, капи­тал, актив­тер­ді қай­та­ру жай­ын сөз еткен­де, оқулы­қтағы дай­ын тео­ри­я­ны қай­та­лап оты­рған­дай көрін­бей­ді. Бұл – мем­ле­кет­тік шешім­дер­ді өзі қабыл­даған, қателік­тің құнын жақ­сы білетін адам­ның сал­мақты пайымы.

Осы тұста мен билік­ке бұған дей­ін де талай рет қой­ған бір сұрақ тағы алдым­нан шыға­ды: Осын­дай бай тәжіри­бесі бар адам неге әлі күн­ге дей­ін елден тыс жер­де жүр?!

Мен шын мәнін­де Қаза­қстанға Қажы­гел­дин­ді елдің кәсі­би кеңісті­гіне қай­та­ру­дың пай­да­сы тиер еді деп ойлай­мын. Өткен ғасыр­дың тоқ­са­нын­шы жыл­да­рын­дағы сая­си аху­ал­ды қай­та жаңғыр­ту үшін емес. Оны әлдекім­нің сая­си туы­на айнал­ды­ру үшін де емес.

Бүгін біз­ге мем­ле­кет­тің дамуын­дағы әлсіз тұстар­ды көре ала­тын, әлем­дік эко­но­ми­ка мен гео­са­я­сат­тың аясын­да елдің нақты мүм­кін­дік­терін бағам­дай­тын мықты эко­но­ми­стер қажет. Шынын айтқан­да, қазір­гі Үкі­мет құра­мы­нан тәжіри­бесінің ауқы­мы мен эко­но­ми­ка­лық ойлау дең­гейі жағы­нан Қажы­гел­дин­мен салы­сты­руға келетін адам­ды көріп тұрған жоқ­пын. Әсіре­се актив­тер­ді қай­та­ру мәсе­лесін­де оның тәжіри­бесі маңызды.

Қажы­гел­дин Қаза­қстан­нан сыр­тқа шыға­ры­лған капи­тал, оны іздеу және елге қай­та­ру тетік­тері тура­лы көп жыл­дан бері айтып келеді. Мұн­дай қар­жы­лық схе­ма­лар­дың қалай құры­лға­нын, ақша ізін қай­дан іздеу керекті­гін білетінін айта­ды. Егер адам шыны­мен елге тиесілі орас­ан қар­жы­ны қай­та­руға көмек­те­сетін білім мен тәжіри­бе­ге ие бол­са, мем­ле­кет неге мұн­дай мүм­кін­дік­ті пайдаланбасқа?!

Менің­ше, Қаза­қстан бір қара­пай­ым нәр­сені үйре­нуі керек: сая­си көзқа­рас­тағы қай­шы­лық пен кәсі­би білік­тілік­ті бір-бірі­нен ажы­ра­та білу қажет.

Қажы­гел­дин­мен келіс­пе­у­ге бола­ды. Оның айтқан­да­рын тек­се­ру­ге де бола­ды. Әсіре­се ол сая­сат­кер­лер­дің астыр­тын келісім­дері, ниеті неме­се елдің бола­шағы тура­лы сөз қозғаған­да. Бірақ адам­мен пікір тала­сты­ру – оның білі­мі­нен бас тар­ту деген сөз емес. Міне, осы тұста мен өзім оны­мен пікір тала­сты­руға дайынмын.

Ә.Қажыгелдин Пре­зи­дент Қ.Тоқаев 2029 жылы қыз­меті­нен кет­пе­уі керек деп есеп­тей­ді. Оның уәжі қара­пай­ым: Пре­зи­дент ауқым­ды жоба­лар­ды бастаған екен, олар­ды өзі соңы­на дей­ін жет­кі­зуі тиіс. Бірақ пре­зи­дент­тік мерзім­ді жалға­сты­ру­дың негіз­гі дәлелі осы болуы керек пе?

Кез кел­ген бас­шы­ның артын­да аяқтал­маған іс қала­ды. Энер­ге­ти­ка бір күн­де біт­пей­ді. Өнер­кәсіп тоқтап қал­май­ды. Рефор­ма­лар жалға­са береді. Білім, меди­ци­на, жол, өңір­лер, эко­но­ми­ка – мұның бәрін бір күні «аяқтал­ды» деп жари­я­лау мүм­кін емес. Өмір жалға­са береді!

Кез кел­ген пре­зи­дент тура­лы: «Тағы біраз жұмыс істесін, өйт­кені өзінің ауқым­ды жос­пар­ла­рын жүзе­ге асы­рып үлгер­ген жоқ» деу­ге бола­ды. Бірақ онда бір сұрақ туа­ды: нүк­тені қай жер­ден қоямыз?

Осы тұста мен Қажы­гел­дин­нің уәжі­мен келі­се алмай­мын. Мықты мем­ле­кет­тік жүйе Пре­зи­дент ауы­сқан­нан кей­ін ел бәрін қай­та­дан нөл­ден баста­май­тын­дай құры­луы керек.

Егер энер­ге­ти­ка­лық бағ­дар­ла­ма қажет бол­са, оны келесі Пре­зи­дент жалға­сты­ра­ды. Егер эко­но­ми­ка­лық рефор­ма­лар қажет бол­са, олар­ды бір ғана фами­ли­яға бай­лап қоюға бол­май­ды. Егер мем­ле­кет­тік инсти­тут­тар жұмыс істеп тұр­са, олар сабақ­та­сты­қты қам­та­ма­сыз етуі тиіс.

Мықты мем­ле­кет қай­рат­кері – онсыз басталған істі жалға­сты­ру мүм­кін емес адам емес. Мықты мем­ле­кет қай­рат­кері – өзі­нен кей­ін де жұмыс істей­тін жүйе қалып­та­сты­ра­тын адам. Менің­ше, бұл – Ә.Қажыгелдиннің ұста­ны­мы­на жасалған маңы­зды түзе­ту. Оның сұх­ба­тын тек оны­мен келі­сетін­дер ғана емес, оған қар­сы пікір­де­гі адам­дар­дың да қызы­ғып тың­дай­ты­ны сондықтан.

Оны­мен пікір тала­сты­рғың келеді. Өйт­кені елден кет­кеніне отыз жылға жуық уақыт өтсе де, ол қан­дай да бір жол­мен Қаза­қстан­нан қол үзген жоқ. Ол біздің эко­но­ми­ка­мыз бен сая­са­ты­мыз тура­лы әлі де елдің ішін­де жүр­ген адам­дай сөйлейді.

Кей­де тағы бір тосын ойға қала­сың: ол Қаза­қстан­нан кет­кен жоқ сияқты. Бір каби­нет­ті ғана боса­тып шығып, ара­да жыл­дар өткен соң, бүгін­гі әңгі­ме­ге қай­та кіріп келгендей.

Қажы­гел­дин­нің ең таңға­лар­лық қыры да осы шығар. Ол елден тыс жер­де көп жыл­дан бері өмір сүріп келеді. Бірақ Қаза­қстан оның іші­нен кет­кен жоқ.

Бәл­кім, Қаза­қстан осы мүм­кін­дік­ті пай­да­ла­нуы керек шығар. Өткен­ді қай­та­ру үшін емес. Елге білім мен тәжіри­бені қай­та­ру үшін. Қаза­қстан­ның бола­шағы тура­лы әлі де айта­ры бар адам­ды тың­дау үшін.

Бигел­ді ҒАБДУЛЛИН