Сот жүйесіндегі жаңашылдықтар, цифрландыру мен кассациялық реформаның нәтижелері жайында Алматы қаласы Медеу аудандық сотының судьясы Әсет Әзімбаев Datnews-қа берген сұхбатында тарқатып айтты.
- Әсет Абайұлы,соңғы уақытта елімізде сот жүйесін жетілдіру мәселелері қызу талқылануда. Азаматтардың құқықтарын қорғау тұрғысынан бұл бағыттағы жұмыстарды қалай бағалар едіңіз?
- Менің пайымымша, бүгінде сот жүйесінің дамуын ең алдымен азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін нақты қорғау тұрғысынан қарастырған жөн. Мұнда адамның сотқа тек формалды түрде қол жеткізуін қамтамасыз ету ғана емес, сонымен қатар оның шағымы уақтылы, объективті қаралып, заңды әрі негізді шешім шығарылатындай қолайлы жағдай жасау аса маңызды.
Мемлекет басшысының 2026 жылғы 27 қазанда Жоғарғы Сот Төрағасымен өткізген кездесуінде сот төрелігінің сапасы мен сот жүйесін одан әрі жаңғырту мәселелеріне айрықша назар аударылғаны кездейсоқ емес. Кездесу барысында азаматтық істер санының өскені атап өтілді: биылғы тоғыз айдың өзінде соттар 605 мыңнан астам осындай істі қараған, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 28,4 пайызға артық. Өсімнің едәуір бөлігі жеке тұлғалардың банкроттығына, сондай-ақ тұрғын үй, жер және шарттық дауларға қатысты туындап отыр.
Бұл көрсеткіштер соттарға түсетін жүктеменің артқанын ғана емес, қоғамдық қатынастар мен құқықтық қайшылықтардың қарышты түрде күрделеніп жатқанын аңғартады. Демек, сот жүйесі соттың тәуелсіздігі, тараптардың теңдігі және сот талқылауының әділдігі сияқты іргелі қағидаттарды берік ұстана отырып, заман талабына үнемі бейімделіп отыруға тиіс.
- Реформалау үдерісіндегі көзге көрінерлік маңызды бағыттардың бірі – цифрландыру. Бұл фактор соттардың күнделікті жұмысын қаншалықты өзгерте алады?
- Цифрландыру қазіргі заманғы сот төрелігінің ажырамас бөлігіне айналды. Талап арыздарды электронды түрде жолдау, сот отырыстарына қашықтан қатысу, электронды құжат айналымы мен цифрлық мұрағаттар азаматтардың сот органдарымен өзара іс-қимылын айтарлықтай жеңілдетті.
Қолда бар деректерге сүйенсек, талап арыздардың шамамен 95 пайызы соттарға электронды форматта түседі. Бұл уақыт шығынын азайтып, құжат тапсыруды оңтайландыруға және процеске қатысушының қай өңірде тұратынына қарамастан сот рәсімін барынша қолжетімді етуге жол ашады.
Алайда цифрландыру тек қағаз құжаттарды электронды нұсқаға көшірумен шектелмеуі тиіс. Оның түпкі мәні – жинақталған деректерді сот қызметінің сапасын арттыру үшін тиімді пайдалана білуде. Атап айтқанда, цифрлық сот аналитикасын дамыту сот актілерін жүйелеуге, ұқсас істерді жедел іздеуге, ұқсас дауларды шешу тәсілдеріндегі өзгешеліктерді анықтауға және сот тәжірибесінің үрдістерін сараптауға мүмкіндік береді.
Бұл ретте жасанды интеллект технологияларын қолданудың маңызы орасан. Мұндай құралдар ақпараттың ауқымды массивтерін өңдеуге, процестік құжаттардың жобаларын әзірлеуге, құқықтық ұстанымдарды табуға және сот тәжірибесіне талдау жасауға септігін тигізеді. Болашақта азаматтық істердің жекелеген санаты бойынша ықтимал нәтижелерді болжау мақсатында аналитикалық модельдерді кеңірек қолдану да игі нәтиже беруі мүмкін.
Дегенмен мына бір түбегейлі қағидатты қатаң ұстану қажет: жасанды интеллект ешқашан судьяның орнын баса алмайды. Ол тек қосымша ақпарат пен сараптамалық құралдарды ұсына алады, ал дәлелдемелерге баға беру, іс үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау және түпкілікті шешім қабылдау тек судьяның айрықша құзыреті мен жауапкершілігінде қалуға тиіс.
- Осы орайда сот шешімдерін қайта қарау жүйесін жетілдірудің рөлі қандай?
- Бұл — азаматтардың сот арқылы қорғалу құқығын толыққанды қамтамасыз ететін түйінді буындардың бірі. Дербес кассациялық сатының құрылуы, оған тікелей қол жеткізудің қамтамасыз етілуі және кассациялық шағымдарды қарау тәсілдерінің қайта қаралуы сот актілерінің сапасын арттырып, азаматтардың құқықтық кепілдіктерін нығайтуға бағытталған.
Жоғарғы Сот Төрағасының «Кедергісіз әділдік: сот реформасы және 2025 жылғы сот төрелігін жүзеге асыру» атты мақаласында жаңартылған кассациялық модельдің алғашқы жұмыс нәтижелері келтірілген еді. Мәселен, бес айдың ішінде 14 мыңнан астам өтініш түскен. Бұл ретте азаматтық істер бойынша кассациялық тәртіппен күші жойылған және өзгертілген сот актілерінің үлесі 3 пайыздан 18,5 пайызға дейін өскен.
Ал 2026 жылдың тоғыз айының қорытындысы бойынша 18 мыңнан астам кассациялық шағым келіп түсті. Апелляциялық сатының қателіктері түзетілген сот актілерінің саны 934-тен 1 704-ке көбейді.
Бұл көрсеткіштерді тек сандық тұрғыдан ғана бағалауға болмайды. Қайта қараудың тиімді тетігінің болуының өзі жіберілген қателерді дер кезінде түзетуге, бірізді тәжірибе қалыптастыруға және қабылданатын шешімдер үшін соттардың жауапкершілігін еселей түсуге мүмкіндік береді.
- Жалпы алғанда, қоғамның сот жүйесіне деген сенімі артып келеді деп айта аламыз ба?
- Сотқа деген сенім ең алдымен өз құқығын қорғау үшін есік аттаған азаматтың жеке өмірлік тәжірибесі арқылы қалыптасады. Адам үшін тек істің кімнің пайдасына шешілгені ғана емес, сонымен бірге соттың іс мән-жайларын қаншалықты жан-жақты зерттегені, тараптардың уәждерін мұқият тыңдағаны және өз шешімінің әділдігін қалай түсіндіре алғаны маңызды.
Мемлекет басшысының 2026 жылғы 27 қазанда Жоғарғы Сот Төрағасымен өткізген кездесуінде жарияланған деректерге сүйенсек, сот жүйесіне деген абсолютті сенім көрсеткіші 2023 жылғы 55,2 пайыздан қазіргі таңда 69,7 пайызға көтерілген.
Әрине, бұл — қуантарлық үрдіс. Алайда сенім дегеніміз – біржола қол жеткізіліп қойған тұрақты нәтиже емес. Ол сот актілерінің сапасын жақсарту, процестік кепілдіктерді қатаң сақтау, сот қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету және әрбір процесс қатысушысына құрметпен қарау бағытындағы күнделікті табанды жұмысты талап етеді.
- Татуластыру рәсімдеріне де қазір ерекше мән беріліп жүр. Азаматтық-құқықтық дауларды шешуде бұл құралдың сұранысқа ие болуы қаншалықты байқалады?
- Татуластыру рәсімдерінің маңызы айрықша, себебі олар жанжалды сот шешіміне дейін жеткізбей, бейбіт жолмен шешуге жол ашады. Бұл әсіресе шарттық міндеттемелерге, отбасылық, тұрғын үй және мүліктік қатынастарға қатысты даулар кезінде өте тиімді.
2025 жылдың қорытындысы бойынша татуласуға мүмкіндік беретін 276 мың азаматтық істің 46,3 пайызы тараптардың өзара келісімімен аяқталды. Ал 2026 жылы осындай жолмен реттелген даулардың үлесі 47,5 пайызға жетіп, 90 мыңға жуық бітімгершілік келісімі жасалды.
Бұл көрсеткіштер татуласудың сот арқылы қорғаудың толыққанды әрі тиімді институтына айналып келе жатқанын айғақтайды. Мұндағы басты шарт – бітімгершілік қаралатын істер санын формалды түрде азайтуға бағытталмауы тиіс, ол тек тараптардың өз еркімен қабылдаған шешіміне негізделуі қажет. Сот дауды реттеудің жолдарын түсіндіріп, бағыт көрсете алады, бірақ процесс қатысушыларының еркін таңдауына қысым жасауға хақысы жоқ.
- Жалпы, азаматтық сот ісін жүргізудің болашағын қалай елестетесіз?
- Менің пайымымда, алдағы даму бағыттары өзара сабақтас үш міндетке келіп саяды: сот шешімдерінің сапасын түбегейлі арттыру, сот төрелігінің қолжетімділігін кеңейту және цифрлық технологияларды парасатты түрде енгізу.
Цифрландыру істерді қарау шығындары мен уақытын қысқартуға, аналитикалық құралдар сот тәжірибесінің бірізділігін қамтамасыз етуге, ал процестік тетіктер бұзылған құқықтарды тиімді қалпына келтіруге қызмет етуі тиіс.
Алайда қандай технологиялық өзгерістер орын алса да, судьяның шешуші рөлі өзгеріссіз қалуы тиіс. Сот шешімі дегеніміз — тек құжаттарды автоматты түрде өңдеу немесе бағдарламалық алгоритмді қолдану емес. Әрбір азаматтық істің артында нақты тағдырлар, адамдардың мүлкі, баспанасы, міндеттемелері мен шынайы өмірлік жағдайлары тұр.
Сондықтан заманауи сот төрелігі озық технологиялы әрі жедел болуымен қатар, ең бастысы — заңды, салмақты және әділ болуға тиіс. Цифрлық мүмкіндіктердің, судьялардың кәсіби парасатының және процесс қатысушыларының құқықтарына деген терең құрметтің үйлесімі ғана қоғамның сот жүйесіне деген шынайы сенімін нығайта алады.
- Мазмұнды да терең сұхбатыңыз үшін рахмет!
Айгүл Қалкенқызы, Datnews