Әскери ынтымақтастықтың әлеуеті зор

Қаза­қстан­ның қорға­ныс сая­са­ты­ның маңы­зды ерекшелік­терінің бірі – оның халы­қа­ра­лық әске­ри ынты­мақ­та­сты­қ­пен тығыз бай­ла­ны­ста дамуы. Қазір ешбір мем­ле­кет ұлт­тық қауіп­сізді­гін тек өз мүм­кін­ді­гі­мен ғана қам­та­ма­сыз ете алмай­ды. Жаһан­дық қауіп-қатер­лер­дің сипа­ты өзгер­ген сай­ын мем­ле­кет­тер ара­сын­да тәжіри­бе алма­су, бір­лес­кен оқу-жат­ты­ғу­лар өткі­зу, әске­ри білім беру жүй­есін дамы­ту, тер­ро­ризм мен экс­тре­мизм­ге қар­сы ортақ іс-қимыл жасау және қорға­ныс тех­но­ло­ги­я­ла­рын жетіл­ді­ру қажет­тілі­гі артып келеді. Қаза­қстан осы үрді­стен шет қалған жоқ. Керісін­ше, елі­міз тең­герім­ді әрі көп­век­тор­лы сыр­тқы сая­сат­тың негізін­де халы­қа­ра­лық әске­ри ынты­мақ­та­сты­қты ұлт­тық қауіп­сіздік­ті нығай­ту­дың маңы­зды құрал­да­ры­ның біріне айналдырды.

Соңғы жыл­да­ры Тәу­ел­сіз Мем­ле­кет­тер Доста­сты­ғы аясын­дағы әске­ри ынты­мақ­та­стық жаңа дең­гей­ге көтеріл­ді. Аста­на­да өткен ТМД-ға қаты­су­шы мем­ле­кет­тер­дің Қорға­ныс мини­стр­лері кеңесінің кезек­ті оты­ры­сы осы­ның айқын дәлелі бол­ды. Жиы­нға Әзер­бай­жан, Арме­ния, Бела­русь, Қаза­қстан, Қырғыз­стан, Ресей, Тәжік­стан және Өзбек­стан қорға­ныс ведом­ство­ла­ры­ның бас­шы­ла­ры мен ресми деле­га­ци­я­ла­ры қаты­сты. Кез­де­су­де Доста­стық кеңісті­гін­де­гі әске­ри ынты­мақ­та­сты­қтың алдағы даму бағыт­та­ры жан-жақты талқы­лан­ды. Күн тәр­тібіне 20-ға жуық мәсе­ле шыға­ры­лып, олар­дың басым бөлі­гі қазір­гі заманғы әске­ри қауіп­тер­дің алдын алуға арнал­ды. Атап айтқан­да, инже­нер­лік әскер­лер­дің гума­ни­тар­лық мина­сыздан­ды­ру жұмыста­рын жүр­гі­зу кезін­де­гі құқы­қтық мәр­те­бесі, ради­а­ци­я­лық, хими­я­лық және био­ло­ги­я­лық аху­ал­ды бақы­лау жүй­есін жетіл­ді­ру, әске­ри мақ­сат­тағы спут­ник­тік бай­ла­ныс жүй­е­лерін пай­да­ла­ну, әске­ри авиа­ци­ядағы ұшу қауіп­сізді­гін арт­ты­ру мәсе­ле­лері талқыланды.

ТМД шең­берін­де­гі ынты­мақ­та­стық мұны­мен ғана шек­тел­мей­ді. Ресей Феде­ра­ци­я­сын­да өткен Қорға­ныс мини­стр­лері кеңесінің кезек­ті оты­ры­сын­да қаты­су­шы мем­ле­кет­тер 2030 жылға дей­ін­гі әске­ри ынты­мақ­та­стық тұжы­рым­да­ма­сы­ның жоба­сын талқылады.

Қаза­қстан үшін ТМД кеңісті­гін­де­гі ынты­мақ­та­сты­қтың маңы­зды бағы­ты­ның бірі – Ресей Феде­ра­ци­я­сы­мен стра­те­ги­я­лық әріп­те­стік. Екі мем­ле­кет ара­сын­дағы әске­ри бай­ла­ныс тәу­ел­сіздік­тің алға­шқы жыл­да­ры­нан бері жүй­елі түр­де дамып келеді. Бұл бай­ла­ныс Ұжым­дық қауіп­сіздік тура­лы шарт ұйы­мы аясын­дағы мін­дет­те­ме­лер­мен қатар, екі­жақты келісім­дер арқы­лы да нығайтылған.

Әске­ри ынты­мақ­та­сты­қтың жаңа кезеңі 2025 жыл­дың 31 қаза­нын­да Алма­ты қала­сын­да өткен ТМД Қорға­ныс мини­стр­лері кеңесінің 85-оты­ры­сын­да жалға­сын тап­ты. Дәл осы жиын­да Қаза­қстан, Ресей және Бела­русь қорға­ныс мини­стр­лік­тері 2026 жылға арналған әске­ри ынты­мақ­та­стық жос­па­ры­на қол қой­ды. Бұл жос­пар үш мем­ле­кет­тің қорға­ныс құры­лым­да­ры ара­сын­дағы өза­ра ықпал­да­сты­қты күшей­ту­ге арналған маңы­зды стра­те­ги­я­лық құжат сана­ла­ды. Онда бір­лес­кен оқу-жат­ты­ғу­лар ұйым­да­сты­ру, әске­ри даяр­лық бағ­дар­ла­ма­ла­рын жетіл­ді­ру, әске­ри білім беру жүй­есін­де тәжіри­бе алма­су, ғылы­ми зерт­те­улер­ді дамы­ту және инно­ва­ци­я­лық жоба­лар­ды жүзе­ге асы­ру секіл­ді нақты мін­дет­тер белгіленген.

Ал Бела­русь Қорға­ныс мини­стрі Вик­тор Хре­нин­мен өткен кез­де­су­де әске­ри-тех­ни­ка­лық ынты­мақ­та­сты­қты кеңей­ту, әске­ри білім беру жүй­есін­де­гі тәжіри­бе алма­су және қорға­ныс сала­сын­дағы өза­ра сенім­ді нығай­ту мәсе­ле­лері талқы­лан­ды. Қол қой­ы­лған жос­пар­дың орын­да­луын үш елдің қорға­ныс ведом­ство­ла­ры бір­лес­кен жұмыс тобы арқы­лы үйле­стіретін бол­ды. Бұл баста­ма өңір­лік қауіп­сіздік жүй­есінің үйлесім­ділі­гін арт­ты­рып, Қаза­қстан­ның көп­век­тор­лы қорға­ныс сая­са­тын инсти­ту­ци­о­нал­дық тұрғы­дан нығай­туға бағыт­талған маңы­зды қадам ретін­де бағаланды.

Қаза­қстан халы­қа­ра­лық әске­ри ынты­мақ­та­сты­қты тек ТМД кеңісті­гі­мен шек­те­мей­ді. Елі­міз әртүр­лі әске­ри-сая­си жүй­е­лер­ге жата­тын мем­ле­кет­тер­мен де тең­герім­ді әріп­те­стік орна­тып келеді. Осы сая­сат­тың жарқын мысал­да­ры­ның бірі – Ұлы­бри­та­ни­я­мен қалып­тасқан әске­ри ынты­мақ­та­стық. Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы Қорға­ныс мини­стр­лі­гін­де Ұлы­бри­та­ния Қорға­ныс мини­стр­лі­гінің кеңей­тіл­ген Еуро­па жөнін­де­гі депар­та­мен­тінің бас­шы­сы Сай­мон Лоның сапа­ры кезін­де екі ел ара­сын­да әске­ри-тех­ни­ка­лық ынты­мақ­та­стық тура­лы мемо­ран­ду­мға қол қой­ыл­ды. Құжат қорға­ныс өнер­кәсібін дамы­туға, әске­ри тех­ни­ка­ны жаңғыр­туға және жаңа тех­но­ло­ги­я­лар­ды енгізу­ге құқы­қтық негіз қалыптастырды.

Жал­пы, Қаза­қстан мен Ұлы­бри­та­ния ара­сын­дағы әске­ри бай­ла­ныс 1996 жыл­дан бері тұрақты түр­де жүзе­ге асы­ры­лып келеді. Екі мем­ле­кет жыл сай­ы­нғы ынты­мақ­та­стық жос­па­ры аясын­да бір­лес­кен іс-шара­лар ұйым­да­сты­ра­ды. Әсіре­се бітім­гер­шілік даяр­лық сала­сын­дағы бай­ла­ны­стар жоға­ры дең­гей­де дамы­ған. Бри­тан­дық әске­ри кон­суль­та­тив­тік-жат­ты­қты­ру тобы­ның маман­да­ры қаза­қстан­дық «Қаз­бриг» әске­ри қыз­мет­шілерін даяр­ла­у­ға қаты­сып, «Дала қыра­ны» халы­қа­ра­лық оқу-жат­ты­ғу­ла­рын өткізіп келеді. Соны­мен қатар қаза­қстан­дық офи­цер­лер Ұлы­бри­та­ни­я­ның әске­ри оқу орын­да­рын­да білім алып, кәсі­би білік­тілі­гін арт­ты­ру мүм­кін­ді­гіне ие болды.

Қаза­қстан­ның халы­қа­ра­лық қорға­ныс сала­сын­дағы серік­те­стік сая­са­ты­ның тағы бір маңы­зды бағы­ты – Азия кеңісті­гін­де­гі ықпал­да­сты­қты дамы­ту. Бұл рет­те Қытай Халық Рес­пуб­ли­ка­сы­мен қалып­тасқан әске­ри бай­ла­ны­стар ерекше орын ала­ды. Соңғы жыл­да­ры екі мем­ле­кет ара­сын­дағы қаты­на­стар тек эко­но­ми­ка­лық және сая­си бағыт­тар­мен ғана шек­тел­мей, қорға­ныс пен қауіп­сіздік сала­сын­да да тұрақты түр­де кеңей­іп келеді.

Қаза­қстан әске­ри ынты­мақ­та­сты­қты дамы­ту­да Түр­кия Рес­пуб­ли­ка­сы­на да ерекше мән береді. НАТО құра­мын­дағы әске­ри әле­уеті жоға­ры мем­ле­кет­тер­дің бірі сана­ла­тын Түр­кия соңғы жыл­да­ры қорға­ныс өнер­кәсібін­де үлкен сер­піліс жасап, зама­на­уи қару-жарақ пен әске­ри тех­ни­ка­ны өндіру­де әлем­дік көш­бас­шы­лар­дың қата­ры­на қосыл­ды. Әсіре­се ұшқыш­сыз ұшу аппа­рат­та­рын әзір­леу мен өнді­ру сала­сын­дағы жетістік­тері халы­қа­ра­лық дең­гей­де жоға­ры баға­ла­нып отыр.

Орта­лық Азия мем­ле­кет­тері­мен өза­ра іс-қимыл да Қаза­қстан­ның қорға­ныс сая­са­тын­дағы маңы­зды басым­ды­қтар­дың бірі. Бұл тұрғы­да Өзбек­стан­мен қалып­тасқан серік­те­стік ерекше маңы­зға ие. Қаза­қстан Қорға­ныс мини­стрінің Өзбек­станға ресми сапа­рын­да Өзбек­стан­ның Қорға­ныс мини­стрі­мен екі­жақты ынты­мақ­та­сты­қтың келе­ше­гін талқы­лап, әске­ри қыз­мет­шілер­дің кәсі­би даяр­лы­ғын жетіл­ді­ру мәсе­ле­леріне тоқтал­ды. Кез­де­су­де мем­ле­кет­тер ара­сын­дағы достық қарым-қаты­на­стың әске­ри сала­дағы серік­те­стік­ті жаңа дең­гей­ге көте­ру­ге мүм­кін­дік беретіні атап өтілді.

Қаза­қстан­ның халы­қа­ра­лық әске­ри бай­ла­ны­ста­ры­ның тағы бір маңы­зды бағы­ты – Пар­сы шыға­нағы елдері­мен ынты­мақ­та­стық. Соның ішін­де Қатар мем­ле­кеті­мен әске­ри әріп­те­стік­ке ерекше назар ауда­ры­лып отыр. Қаза­қстан Пар­ла­мен­ті Сена­ты мақұл­даған келісім­ге сәй­кес, алдағы бес жыл ішін­де екі мем­ле­кет­тің қорға­ныс күш­тері тәжіри­бе алма­сып, бір­лес­кен оқу-жат­ты­ғу­лар өткі­зетін бола­ды. Соны­мен қатар әске­ри поли­гон­дар­ды бір­лесіп пай­да­ла­ну, жауын­гер­лік дай­ын­ды­қты жетіл­ді­ру, әуе кеңісті­гін пай­да­ла­ну және қорға­ныс сала­сы­на инве­сти­ция тар­ту мәсе­ле­лері де келісім­нің маңы­зды бағыт­та­ры­на айналды.

Қаза­қстан­ның халы­қа­ра­лық әске­ри сая­са­ты­ның маңы­зды құрам­дас бөлі­гі – Бірік­кен Ұлт­тар Ұйы­мы­ның бітім­гер­шілік қыз­метіне қаты­су. Соңғы жыл­да­ры елі­міз халы­қа­ра­лық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету ісін­де жау­ап­ты серік­тес ретін­де таны­лып келеді. Қаза­қстан­дық әске­ри қыз­мет­шілер Бірік­кен Ұлт­тар Ұйы­мы­ның мис­си­я­ла­ры аясын­да түр­лі өңір­лер­де бей­біт­шілік­ті сақтау мін­дет­терін орын­дап жүр. Әсіре­се Голан жот­а­ла­рын­дағы БҰҰ-ның ажы­ра­ту бақы­лау күш­тері құра­мын­дағы қаза­қстан­дық кон­тин­гент­тің қыз­меті халы­қа­ра­лық қауым­да­стық тара­пы­нан жоға­ры бағаланды.

Елі­міз қорға­ныс сала­сын­дағы көп­жақты ынты­мақ­та­сты­қты Шан­хай ынты­мақ­та­стық ұйы­мы арқы­лы да бел­сен­ді дамы­тып келеді. Нью-Дели­де өткен ұйы­мға мүше мем­ле­кет­тер­дің қорға­ныс мини­стр­лері кеңесінің оты­ры­сын­да Қаза­қстан, Үндістан, Қытай, Қырғыз­стан, Пәкістан, Ресей, Тәжік­стан және Өзбек­стан өкіл­дері қазір­гі гео­са­я­си жағ­дай­дағы қауіп­сіздік мәсе­ле­лерін талқы­ла­ды. Кез­де­су­де әске­ри сенім шара­ла­рын нығай­ту, тер­ро­ризм­ге қар­сы күре­сті үйле­сті­ру және жаңа қауіп-қатер­лер­ге бір­лес­кен жау­ап әзір­леу мәсе­ле­лері ұйым қыз­метінің басты басым­ды­ғы ретін­де белгіленді.

Халы­қа­ра­лық ынты­мақ­та­сты­қтың бар­лық бағы­тын­да Қаза­қстан ашы­қтық пен праг­ма­тизм қағи­дат­та­рын бас­шы­лы­ққа ала­ды. Қорға­ныс мини­стр­лі­гі Халы­қа­ра­лық ынты­мақ­та­стық депар­та­мен­тінің мәлі­метін­ше, елі­міз көп­жақты және екі­жақты фор­мат­та тәжіри­бе алма­су, әске­ри кадр­лар­ды даяр­лау, бір­лес­кен оқу-жат­ты­ғу­лар ұйым­да­сты­ру, киберқа­уіп­сіздік, тер­ро­ризм­ге қар­сы іс-қимыл және әске­ри-тех­ни­ка­лық ынты­мақ­та­сты­қты дамы­ту бағыт­та­рын­да бел­сен­ді жұмыс жүр­гізіп келеді. Ұжым­дық қауіп­сіздік тура­лы шарт ұйы­мы, ТМД және Шан­хай ынты­мақ­та­стық ұйы­мы осы жұмыстың негіз­гі халы­қа­ра­лық алаң­да­ры саналады.

Ғали ТӨЛЕК