ӨЗБЕКСТАН МАХАЛЛАСЫ – ҚАЗАҚСТАНҒА ҮЛГІ

Өзбек­стан­дағы махал­ла және ақсақал­дар инсти­ту­ты­ның әле­умет­тік-идео­ло­ги­я­лық маңызы

Жаһан­да­ну дәуірін­де көп­те­ген мем­ле­кет­тер ұлт­тық бол­мыстың әлсіре­уі, руха­ни тұта­сты­қтың бұзы­луы және қоғам­ның әле­умет­тік бөл­шек­те­нуі сияқты күр­делі мәсе­ле­лер­ге тап болу­да. Әсіре­се пост­кеңе­стік кеңістік­те тіл, дәстүр, отба­сы мәде­ни­еті мен тари­хи сана үлкен транс­фор­ма­ци­я­лық қысы­мға ұшы­ра­ды. Осын­дай жағ­дай­да Өзбек­стан қоға­мын­дағы махал­ла және ақсақал­дар инсти­ту­ты ұлт­тық мәде­ни­ет­ті, қоғам­дық тұрақты­лы­қты және руха­ни құн­ды­лы­қтар­ды сақта­уда маңы­зды рөл атқарды.

Бұл сарап­та­ма­ның мақ­са­ты – махал­ла жүй­есінің тари­хи, әле­умет­тік, тәр­би­елік және идео­ло­ги­я­лық маңы­зын ғылы­ми тұрғы­дан баға­лау және оның қоғам тұрақты­лы­ғы­на әсерін талдау.

I. Махал­ла инсти­ту­ты­ның тари­хи рөлі

Махал­ла – тек аумақтық қауым емес. Ол – қоғам­дық келісім, өза­ра көмек, ұлт­тық тәр­бие және руха­ни сабақ­та­сты­ққа негіз­дел­ген дәстүр­лі әле­умет­тік институт.

Кеңе­стік кезең­де: ұлт­тық тіл­дер шек­тел­ді; дәстүр­лі мәде­ни­ет әлсіреді; руха­ни құн­ды­лы­қтарға қысым жасалды.

Осын­дай жағ­дай­да махал­ла инсти­ту­ты: өзбек тілін; отба­сы­лық тәр­би­ені; үлкен­ге құр­мет мәде­ни­етін; ұлт­тық әдеп нор­ма­ла­рын; қоғам­дық ынты­мақты сақтап қалуға ықпал етті.

Ғылы­ми тұрғы­дан махал­ла жүй­есі мәде­ни асси­ми­ля­ци­яға қар­сы әле­умет­тік-руха­ни қорға­ныс қыз­метін атқарды.

II. Әле­умет­тік маңызы

Махал­ла­ның басты арты­қ­шы­лы­ғы – оның халы­ққа жақын болуы.

Махал­ла: отба­сы­ның жағ­дай­ын; әле­умет­тік қиын­ды­қтар­ды; тұр­мыстық мәсе­ле­лер­ді тіке­лей біледі.

Сон­ды­қтан көп­те­ген мәсе­ле­лер: ерте аны­қта­ла­ды; жер­гілік­ті дең­гей­де шешіледі; қоғам­дық келісім арқы­лы жұмсартылады.

Махал­ла: аз қам­ты­лған отба­сы­ларға; қарт­тарға; жалғы­з­ба­сты ана­ларға; жастарға мате­ри­ал­дық және мораль­дық қол­дау көрсетеді.

Қай­ы­рым­ды­лық көбіне: мешіт­тер; кәсіп­кер­лер; қауым мүше­лері; ерік­ті садақа­лар арқы­лы ұйымдастырылады.

Бұл қоғам­дағы: сенім­ді; өза­ра көмек­ті; әле­умет­тік жау­ап­кер­шілік­ті нығайтады.

III. Тәр­би­елік және идео­ло­ги­я­лық қызметі

Махал­ла табиғи қоғам­дық тәр­бие орта­лы­ғы қыз­метін атқа­ра­ды. Бұл жүй­е­де: ақсақал­дар; ана­лар кеңесі; бедел­ді аза­мат­тар жастар тәр­би­есіне қатысады.

Нәти­же­сін­де жастар: үлкен­ді құр­мет­те­уді; қоғам­дық жау­ап­кер­шілік­ті; ұлт­тық әдеп­ті; отба­сы құн­ды­лы­ғын табиғи орта­да меңгереді.

Бұл – фор­мал­ды наси­хат­тан әлдеқай­да тиім­ді қоғам­дық тәр­бие моделі.

IV. Демо­гра­фи­я­лық тұрақты­лы­ққа әсері

Демо­гра­фия тек эко­но­ми­каға тәу­ел­ді емес. Ол қоғам­дағы: әле­умет­тік қауіп­сіздік­ке; отба­сы­лық қол­да­уға; руха­ни тұрақты­лы­ққа тіке­лей байланысты.

Өзбек қоға­мын­да жастар: қауым қол­да­уын сезі­неді; үлкен буын көме­гіне сенеді; бала тәр­би­есін­де әле­умет­тік орта бар екенін біледі.

Бұл: отба­сы инсти­ту­тын күшей­те­ді; көп­ба­ла­лы мәде­ни­ет­ті сақтай­ды; жастар­дың отба­сын құру қорқы­ны­шын азайтады.

V. Этно­пси­хо­ло­ги­я­лық ерекшелігі

Орта­лық Азия халы­қта­ры­ның тари­хи бол­мысы: қауым­дық мәде­ни­ет­ке; туы­стық бай­ла­ны­сқа; үлкен буын беделіне негіз­дел­ген. Сон­ды­қтан шек­тен тыс инди­ви­ду­а­лизм ұлт­тық пси­хо­ло­ги­я­мен толық сәй­кес келе бермейді.

Ұлт­тық мәде­ни­ет әлсіре­ген жағ­дай­да: руха­ни ваку­ум; әле­умет­тік бөл­шек­те­ну; агрес­сия; тұты­ну­шы­лық пси­хо­ло­гия күшейеді.

Махал­ла жүй­есі осы қауіп­тер­дің алдын алуға көмек­тесіп отыр.

VI. Қаза­қстан үшін стра­те­ги­я­лық сабақтар

Қаза­қстан тәу­ел­сіздік жыл­да­ры эко­но­ми­ка­лық және инфрақұры­лым­дық рефор­ма­ларға басым­дық бер­ді. Алай­да ұлт­тық тәр­бие мен руха­ни сая­сат жүй­елі дең­гей­де жет­кілік­ті дамымады.

Бұл: идео­ло­ги­я­лық ваку­у­мға; руха­ни бағ­дар­дың әлсіре­уіне; ажы­рас­у­дың көбе­юіне; жастар ара­сын­да ради­кал­ды ықпал­дар­дың тара­луы­на; қоғам­дық сенім­нің төмен­де­уіне әсер етті.

Сон­ды­қтан Қаза­қстан үшін: ұлт­тық тәр­бие; қоғам­дық келісім; отба­сы инсти­ту­ты; ақсақал­дар мәде­ни­еті; жастар тәр­би­есі мем­ле­кет­тік сая­сат­тың маңы­зды бағы­ты­на айна­луы тиіс.

VII. Ұсы­ны­ла­тын реформалар

Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы Пар­ла­мен­ті деңгейінде:

1. «Ұлт­тық тәр­бие және қоғам­дық құн­ды­лы­қтар тура­лы» заң қабылдау.

2. Ақсақал­дар және қоғам­дық келісім кеңе­стерінің құқы­қтық мәр­те­бесін анықтау.

3. Отба­сы және ұрпақа­ра­лық тәр­бие бағ­дар­ла­ма­ла­рын күшейту.

4. Жастар­дың руха­ни-идео­ло­ги­я­лық тәр­би­есін дамыту.

5. Ұлт­тық мәде­ни­ет пен қоғам­дық ынты­мақты қол­дай­тын жер­гілік­ті қауым инсти­тут­та­рын дамыту.

6. Дәстүр­лі құн­ды­лы­қтар­ды құқы­қтық мем­ле­кет қағи­да­ла­ры­мен үйлестіру.

Қоры­тын­ды

Өзбек­стан­дағы махал­ла және ақсақал­дар инсти­ту­ты: ұлт­тық бол­мысты; тіл­ді; мәде­ни­ет­ті; қоғам­дық тұрақты­лы­қты; отба­сы құн­ды­лы­ғын сақта­уда маңы­зды рөл атқар­ды. Әсіре­се кеңе­стік кезең­де бұл жүйе өзбек халқы­ның руха­ни және мәде­ни тұта­сты­ғын сақтап қалуға көмектесті.

Бүгін­де махал­ла: әле­умет­тік қол­дау; қоғам­дық тәр­бие; ұлт­тық идео­ло­гия; қоғам­дық келісім сала­ла­рын­да тиім­ді меха­низм ретін­де жұмыс істеп отыр.

Өзбек­стан тәжіри­бесі модер­ни­за­ция ұлт­тық тамыр­дан бас тар­ту емес екенін көр­сет­ті. Ұлт­тық құн­ды­лық пен қоғам­дық тәр­бие сақталған жер­де ғана тұрақты қоғам қалыптасады.

Қаза­қстан үшін де: ұлт­тық идео­ло­ги­я­ны күшей­ту; қоғам­дық тәр­бие инсти­тут­та­рын дамы­ту; отба­сы мен руха­ни құн­ды­лы­қтар­ды қорғау стра­те­ги­я­лық маңы­зға ие. Өйт­кені XXI ғасыр­да ұлт­тық қауіп­сіздік­тің маңы­зды бөлі­гі – руха­ни және идео­ло­ги­я­лық қауіп­сіздік болып саналады. 

Асхат БАЗАРХАНҰЛЫ