Салық реформасы жөнінде не білеміз?

Биыл 1 қаңтардан бастап Қаза­қстан­да салық салу жүй­есіне бірқа­тар маңы­зды өзгерістер енгізіл­ді. Өз кезе­гін­де бұл өзгерістер тек кәсіп­кер­лер­ге ғана емес, қара­пай­ым тұты­ну­шы­ларға да, жал­да­ма­лы қыз­мет­кер­лер­ге және жал­пы эко­но­ми­каға әсер ете­ді. Рефор­ма­ны жаса­удағы негіз­гі мақ­сат – бюд­жет кірісін арт­ты­ру ғана емес, салық жүй­есін әділ, ашық әрі заман тала­бы­на сай ету.

Көп­шілік ара­сын­да ең көп талқы­ланған мәсе­ле­лер­дің бірі – қосы­лған құн салы­ғы­на (ҚҚС) қаты­сты өзгерістер мен салық сала­сын толық цифр­лан­ды­ру. Алай­да рефор­ма мұны­мен ғана шек­тел­мей­ді. Оның аста­рын­да көлең­келі эко­но­ми­ка­ны қысқар­ту, адал кәсіп­кер­лік­ті қол­дау және мем­ле­кет­тік қар­жы­ның тұрақты­лы­ғын қам­та­ма­сыз ету сияқты ұза­қ­мерзім­ді мін­дет­тер жатыр.

Негізі­нен эко­но­ми­ка өзгер­ген сай­ын, оны рет­тей­тін меха­низмдер де жаңа­рып оты­руға тиіс. Қаза­қстан­да ұзақ жыл­дар бойы қол­да­ны­лған салық жүй­есі өз мін­детін атқарған­мен, уақыт өте келе бұл сала­да бірқа­тар түйт­кіл анық бай­қал­ды. Алды­мен салық жүк­те­месінің тең­герім­ді бол­мауы мәсе­лесі көтеріл­ді. Бір­дей мөл­шер­ле­ме­лер әртүр­лі табыс дең­гей­ін­де­гі аза­мат­тар мен кәсіп­кер­лер­ге бір­дей әсер етпей­ді. Ірі биз­нес үшін айтар­лы­қтай сал­мақ санал­май­тын төлем шағын кәсіп­кер­лер үшін айтар­лы­қтай шығын болуы мүм­кін. Сон­ды­қтан жаңа тәсіл салық салу­дағы әділет­тілік қағи­да­тын күшей­ту­ге бағыт­та­лып отыр.

Екін­ші мәсе­ле – көлең­келі эко­но­ми­ка. Кей­бір кәсіп­кер­лер тара­пы­нан нақты табысын толық көр­сет­пей, салық төлем­дерін азай­туға тыры­су жағ­дай­ла­ры жиі кез­десіп тұра­ды. Соның сал­да­ры­нан мем­ле­кет бюд­жетіне түсетін қара­жат көле­мі қысқа­рып, адал салық төлей­тін кәсіп­кер­лер тең емес жағ­дай­да жұмыс істе­ді. Соны­мен қатар соңғы жыл­да­ры инфля­ци­я­ның өсуі, сыр­тқы нары­қтағы құбыл­ма­лы­лық және импор­тқа тәу­ел­ділік те жаңа эко­но­ми­ка­лық шешім­дер­ді қажет етті. Ал мем­ле­кет тұрақты бюд­жет­тік кіріс қалып­та­сты­ру арқы­лы әле­умет­тік бағ­дар­ла­ма­лар­ды, инфрақұры­лым­ды және кәсіп­кер­лік­ті қол­да­уды жалға­сты­ру­ды көздейді.

Айта кет­сек, қосы­лған құн салы­ғы (ҚҚС) дегені­міз – тау­ар мен қыз­мет­тің баға­сы­на енгізілетін жана­ма салық. Оның ерекшелі­гі – салық өнім­нің толық құны­на қай­та-қай­та есеп­тел­мей­ді. Әр кезең­де тек сол кәсі­по­рын қосқан жаңа құн ғана салы­ққа тартылады.

Бұл жүйе өндіріс пен сауда­ның бар­лық кезеңін­де жұмыс істей­ді. Өнім өндіру­ші­ден көтер­ме сату­шы­ға, одан бөл­шек саудаға, кей­ін соңғы тұты­ну­шы­ға жет­кен­ше әрбір қаты­су­шы өзі қосқан құн үшін ғана есеп айы­ры­са­ды. Нәти­же­сін­де бір өнім­ге бір­не­ше мәр­те бір­дей салық салынбайды.

Ал салы­қтың негіз­гі ауырт­па­лы­ғы соңғы тұты­ну­шы төлей­тін түп­кілік­ті баға­да көрініс таба­ды. Мәсе­лен, кәсіп­кер шикі­затты 1 000 тең­ге­ге сатып алды делік. Егер ҚҚС мөл­шер­ле­месі 10 пай­ыз бол­са, сатып алу кезін­де оның құны 1 100 тең­гені қам­ти­ды. Кей­ін кәсіп­кер осы шикі­затты өңдеп, оған өз еңбе­гі мен шығын­да­рын қосып, өнім­ді 1 500 тең­ге­ге өткі­зеді. Бұл кез­де есеп­те­летін ҚҚС – 150 тең­ге. Бірақ кәсіп­кер бұрын шикі­зат сатып алған кез­де төле­ген 100 тең­гені шеге­ре ала­ды. Сон­ды­қтан бюд­жет­ке тек 50 тең­ге ауда­ра­ды. Одан әрі өнім­ді сату­шы өз үсте­ме баға­сын қосып, мыса­лы, 2 000 тең­ге­ге өткіз­се, ҚҚС соңғы бағаға есеп­те­леді. Түп­кі тұты­ну­шы өнім­нің толық құнын, оның ішін­де салы­қты да төлей­ді. Осы­лай­ша, әрбір кезең­де тек қосы­лған құн ғана салық салу объ­ек­тісі болып есептеледі.

Рефор­ма­ның тағы бір маңы­зды бағы­ты – салы­қтық әкім­ші­лен­діруді толық цифр­лық фор­матқа көші­ру. Қазір элек­трон­дық шот-фак­ту­ра­лар, онлайн есеп­тілік, мобиль­ді қосым­ша­лар арқы­лы салық төлеу және авто­мат­тан­ды­ры­лған бақы­лау жүй­е­лері қол­да­ны­сқа кеңі­нен енгізіліп отыр. Бұл өзгерістер­дің бір­не­ше арты­қ­шы­лы­ғы бар. Толы­ғы­рақ тоқта­ла кет­сек, құжат айна­лы­мы жеңіл­дей­ді, есеп беру уақы­ты қысқа­ра­ды, ада­ми қателік­тер аза­яды, салы­қтан жал­та­ру мүм­кін­ді­гі төмен­дей­ді және мем­ле­кет­тік орган­дар мен кәсіп­кер­лер ара­сын­дағы бай­ла­ныс ашық бола­ды. Соны­мен қатар цифр­лан­ды­ру­дың нәти­же­сін­де кәсіп­кер­лер­дің де уақыт шығы­ны азай­ып, бақы­ла­у­шы орган­дар­дың жұмысы тиім­дірек ұйымдастырылады.

Енді рефор­ма кім­дер­ге әсер ете­ді деген­ге кел­сек, жаңа салық жүй­есінің ықпа­лы қоғам­ның түр­лі топ­та­ры­на әртүр­лі дең­гей­де сезіледі. Бұл рет­те кәсіп­кер­лер үшін басты өзгеріс – есеп жүр­гі­зудің жаңа талап­та­ры мен цифр­лық бақы­ла­удың күше­юі. Соны­мен бір­ге шағын және орта биз­неске арналған жеңіл­детіл­ген режим­дер мен әкім­шілік рәсім­дер­ді оңай­ла­ту жұмыста­ры жалғасады.

Тұты­ну­шы­лар үшін кей­бір тау­ар мен қыз­мет­тер­дің баға­сы өзге­руі мүм­кін. Себебі ҚҚС түп­кілік­ті баға құра­мы­на енеді. Деген­мен Үкі­мет әле­умет­тік маңы­зы бар өнім­дер­дің баға­сын тұрақтан­ды­ру үшін бірқа­тар қол­дау тетік­терін сақтап отыр. Мем­ле­кет үшін бұл рефор­ма бюд­жет кірістерінің тұрақты­лы­ғын қам­та­ма­сыз ету­ге мүм­кін­дік береді. Жиналған қар­жы әле­умет­тік сала­ны дамы­туға, жол, мек­теп, ауру­ха­на салуға және эко­но­ми­ка­ны қол­дау бағ­дар­ла­ма­ла­рын қар­жы­лан­ды­руға бағытталады.

Басты­сы – салық рефор­ма­сы­ның түп­кі мақ­са­ты көбірек салық жинау ғана емес, бар­лық қаты­су­шы үшін бір­дей әрі түсінік­ті ере­же қалып­та­сты­ру. Мыса­лы, цифр­лық бақы­лау көлең­келі эко­но­ми­ка­ның үлесін азай­туға ықпал етсе, жаңа тәсіл­дер адал жұмыс істей­тін кәсіп­кер­лер­ге әділ бәсе­ке­ле­стік орта қалып­та­сты­руға тиіс. Ал бюд­жет кірісінің артуы мем­ле­кет­тік бағ­дар­ла­ма­лар­ды тұрақты қар­жы­лан­ды­руға мүм­кін­дік береді.

Эко­но­ми­стер­дің пікірін­ше, мұн­дай рефор­ма­лар­дың нәти­же­сі бір­ден бай­қал­май­ды. Олар­дың тиім­ділі­гі бір­не­ше жыл ішін­де кәсіп­кер­лік бел­сен­ділік­ке, инве­сти­ция көле­міне және халы­қтың әл-ауқа­ты­на әсері арқы­лы бағаланады.

Қысқа­ша түсін­ді­ре кет­сек, 2026 жылғы салық рефор­ма­сы­ның бар мәні осы. Ол дегені­міз – Қаза­қстан­ның қар­жы жүй­есін жаңғыр­туға бағыт­талған кешен­ді өзгерістер­дің бірі. Демек қосы­лған құн салы­ғы­на қаты­сты жаңа тәсіл­дер, цифр­лық бақы­ла­удың күше­юі және салы­қтық әкім­ші­лен­дірудің жеңіл­детілуі мем­ле­кет­тік басқа­ру­дың тиім­ділі­гін арт­ты­руға бағыт­талған. Өз кезе­гін­де бұл өзгерістер әрбір аза­мат­тың күн­делік­ті өміріне бел­гілі бір дең­гей­де ықпал ете­ді. Сон­ды­қтан жаңа ере­же­лер­дің мәнін түсі­ну – тек кәсіп­кер­лер үшін ғана емес, ел эко­но­ми­ка­сы­ның дамуы­на бей­жай қара­май­тын әрбір аза­мат үшін маңызды.

Сон­ды­қтан салы­на­тын салы­қтан шоши берудің, одан ат-тоны­ң­ды ала қашу­дың қажеті шама­лы. Өйт­кені салық, қара­пай­ым көп­шілік ойлаған­дай, тек мем­ле­кет­тің табыс көзі ғана емес. Оны қоғам­ның ортақ игілі­гін қалып­та­сты­ра­тын негіз­гі құрал­дар­дың бірі деп түсін­ген жөн. Одан ешкім­нің ұпайы кеміп, табысы ортай­ып қалмайды.

Ерік ЕЛЕУСІЗ