Жасанды интеллект және діни экстремизм

Цифр­лық тех­но­ло­ги­я­лар адам өмірінің ажы­ра­мас бөлі­гіне айналған қазір­гі кезең­де ақпа­рат­тың қоға­мға ықпа­лы бұры­нғы­дан да күшей­ді. Әле­умет­тік желі­де­гі қысқа бейне, көп­шілік­ке тараған хабар­ла­ма неме­се интер­нет­те жари­я­ланған пікір адам­ның бел­гілі бір мәсе­ле­ге көзқа­ра­сын өзгер­туі мүм­кін. Ақпа­рат алма­су­дың осын­дай жыл­дам­ды­ғы жаңа мүм­кін­дік­тер­мен бір­ге күр­делі қауіп­тер­ді де туын­да­тып отыр. Солар­дың қата­рын­да діни көзқа­рас­тар­ды бұр­ма­лау арқы­лы адам­дар­ды ради­кал­ды иде­я­ларға тар­ту әре­кет­тері бар. Мұн­дай жағ­дай­да жасан­ды интел­лект тех­но­ло­ги­я­ла­рын қоғам­дық қауіп­сіздік пен діни экс­тре­миз­мнің алдын алу мақ­са­тын­да сау­ат­ты қол­да­ну­дың маңы­зы арта түсті.

Қазір­гі ақпа­рат­тық орта­да адам­ның қан­дай мәлі­мет­ке тап бола­ты­нын алдын ала болжау қиын. Әсіре­се жастар күн­делік­ті қажет­ті ақпа­рат­тың едәуір бөлі­гін интер­нет плат­фор­ма­ла­ры­нан ала­ды. Олар білім іздей­ді, қоғам­дағы оқиға­лар­мен таны­са­ды, түр­лі тақы­рып­тағы пікір­та­ла­старға қаты­са­ды. Діни мәсе­ле­лер жөнін­де­гі сұрақта­ры­на да көбіне цифр­лық кеңістік­тен жау­ап табуға тырысады.

Бұл үрдістің пай­да­лы тұста­ры аз емес. Интер­нет әлем­дік білім қоры­на жол ашып, әртүр­лі мәде­ни­ет пен дүни­е­та­ным­ды тануға мүм­кін­дік береді. Деген­мен ақпа­рат­тың қол­жетім­ді болуы оның бар­лы­ғы сенім­ді деген­ді біл­дір­мей­ді. Кей­бір интер­нет ресур­ста­рын­да діни түсінік­тер­ді өз мүд­десіне қарай бұр­ма­лай­тын, адам­дар ара­сын­да ала­у­ы­здық туғы­зуға бағыт­талған неме­се зор­лық-зомбы­лы­қты ақта­уға тыры­са­тын мате­ри­ал­дар кез­де­седі. Мұн­дай маз­мұн­ның қауіп­тілі­гі оның ашық түр­де тара­ты­луын­да ғана емес, кей­де шынайы ақпа­ратқа ұқса­тып берілуін­де жатыр. Әсіре­се зама­на­уи тех­но­ло­ги­я­лар­дың көме­гі­мен дай­ын­далған мате­ри­ал­дар­ды қара­пай­ым қол­да­ну­шы­ның бір­ден ажы­ра­туы оңай бола бермейді.

Жасан­ды интел­лект­тің қарқын­ды дамуы бұл мәсе­лені бұры­нғы­дан да күр­де­лен­дір­ді. Бүгін­де арнайы бағ­дар­ла­ма­лар арқы­лы адам­ның сөй­леу мәнеріне ұқсас дыбыс құра­с­ты­руға, шынайы оқиға әсерін қал­ды­ра­тын бейне жаса­уға және бел­гілі бір көзқа­рас­ты наным­ды жет­кі­зетін мәтін әзір­ле­у­ге бола­ды. Мұн­дай мүм­кін­дік­тер білім беру, ғылым, шығар­ма­шы­лық және өндіріс сала­ла­рын­да кеңі­нен қол­да­ны­лып келеді. Алай­да тех­но­ло­ги­я­ның жетістік­терін теріс мақ­сатқа пай­да­ла­нуға ұмты­ла­тын­дар да жоқ емес.

Мәсе­лен, көп­шілік­ке таны­мал адам­ның бей­несі мен дау­сын қол­дан жасап, оның аты­нан жалған мәлім­де­ме тара­ту ықти­мал­ды­ғы бар. Сол сияқты діни маз­мұн­дағы негіз­сіз пікір­ді ғылы­ми тұжы­ры­мға ұқса­тып ұсы­ну да ақпа­рат­ты қабыл­да­у­шы­ны жаңы­лы­сты­руы мүм­кін. Осын­дай әре­кет­тер­дің сал­да­ры­нан адам­дар жалған мәлі­мет­ті шынайы дерек ретін­де қабыл­дап, қате қоры­тын­ды­ға келуі ықти­мал. Сон­ды­қтан цифр­лық дәуір­де­гі маңы­зды мін­дет­тер­дің бірі – ақпа­рат­ты тек тұты­ну емес, оны сарап­тай білу мәде­ни­етін қалып­та­сты­ру. Кез кел­ген хабар­ла­ма­ның қай­дан шыққа­нын, кім жари­я­лаға­нын, қан­дай дәлел­дер­ге сүй­ен­генін және қан­дай мақ­сат көз­дей­тінін аны­қтау дағдысы қоғам­ның ақпа­рат­тық қауіп­сізді­гі үшін аса қажет.

Соны­мен қатар жасан­ды интел­лект­ті тек жалған ақпа­рат жаса­уға мүм­кін­дік беретін тех­но­ло­гия ретін­де баға­лау бір­жақты көзқа­рас болар еді. Оның қоғам­дық қауіп­сіздік­ті қам­та­ма­сыз ету­ге бағыт­талған пай­да­лы мүм­кін­дік­тері де жет­кілік­ті. Атап айтқан­да, жасан­ды интел­лект жүй­е­лері ашық ақпа­рат көз­дерін­де­гі ауқым­ды мәлі­мет­тер­ді тал­дап, бел­гілі бір маз­мұн­ның тара­лу қарқы­нын зерт­те­у­ге көмек­те­се ала­ды. Цифр­лық плат­фор­ма­лар­да жари­я­ланған мате­ри­ал­дар ара­сын­дағы бай­ла­ны­стар­ды аны­қтау, күмән туды­ра­тын ақпа­рат­тық үрдістер­ді бай­қау және маман­дар­дың наза­рын ықти­мал тәу­е­кел­дер­ге ауда­ру – осын­дай тех­но­ло­ги­я­лар­дың қол­да­ны­лу бағыт­та­ры­ның бірі.

Халы­қа­ра­лық тәжіри­бе­де де аталған мәсе­ле­ге назар ауда­ры­лып келеді. Бірік­кен Ұлт­тар Ұйы­мы­ның тер­ро­ризм­ге қар­сы іс-қимыл бағы­тын­дағы құры­лым­да­ры жаңа тех­но­ло­ги­я­лар­ды пай­да­ла­ну­да қауіп­сіздік, жау­ап­кер­шілік және адам құқы­ғын сақтау мәсе­ле­лерін маңы­зды қағи­да­лар ретін­де қарас­ты­ра­ды. Жасан­ды интел­лект­тің әле­уетін пай­да­ла­ну кезін­де оның ықти­мал қателік­терін, кем­сіту­шілік тәу­е­кел­дерін және жеке өмір­ге қол сұғыл­мау­шы­лық талап­та­рын еске­ру қажет­ті­гі алға тартылады.

Қаза­қстан­да цифр­лық тех­но­ло­ги­я­лар­ды құқы­қтық рет­теу бағы­тын­да да жаңа негіз­дер қалып­та­сып отыр. 2025 жылғы 17 қара­ша­да қабыл­данған «Жасан­ды интел­лект тура­лы» Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Заңы 2026 жылғы қаңтар­да күшіне енді. Заң жасан­ды интел­лект жүй­е­лерін әзір­леу және қол­да­ну бары­сын­да адам құқы­ғын қорғау, қауіп­сіздік пен жау­ап­кер­шілік қағи­да­ла­рын сақта­уға бағыт­талған. Бұл талап­тар­дың діни экс­тре­мизм про­фи­лак­ти­ка­сы­на да тіке­лей қаты­сы бар. Себебі ақпа­рат­тық қауіп­сіздік сала­сын­дағы кез кел­ген тех­но­ло­ги­я­лық шешім заң­ды­лық, әділ­дік және аза­мат­тар­дың құқы­ғын құр­мет­теу ұста­ным­да­ры­мен үйле­су­ге тиіс.

Ерік ЕЛЕУСІЗ