Четверг , 19 ноября 2026

НАЗАРБАЕВ КЕТТІ. «САМҰРЫҚ-ҚАЗЫНАДАҒЫ» ЖҮЙЕ НЕГЕ ӨЗГЕРМЕЙ ҚАЛДЫ?

Назар­ба­ев кет­ті. Бірақ оның тұсын­да қалып­тасқан басқа­ру тәр­тібі­нен құтыл­дық па? «Самұрық-Қазы­на­дағы» бас­шы­лар­дың аты-жөні ауы­сқа­ны­мен, қоғам­ның сұрағы өзгер­ген жоқ: ұлт­тық бай­лық кім­нің игілі­гіне жұмыс істеп жатыр?

Мәсе­ле бір бас­шы­ның орны­на екін­шісін оты­рғы­зу­да емес. Сол оры­нға кел­ген ада­мға қан­дай өкілет­тік берілетінін­де, оны кім бақы­лай­ты­нын­да және кім­нің алдын­да жау­ап беретініне байланысты.

Менің баға­ла­у­ым­ша, Назар­ба­ев тұсын­дағы оли­гар­хи­я­лық басқа­ру­дың ең қауіп­ті мұра­сы осы жер­де сақталған: бай­лық ортақ, шешім қабыл­дай­тын­дар сана­у­лы, ал жау­ап­кер­шілік­ті ізде­сең, бәрі бір-біріне сілтейді.

2012 жылы қорға арнайы заң қабыл­дан­ды. Басқа­ру­дың ерекше тәр­тібі, сатып алу­дың өз рәсім­дері бекітіл­ді. «Тиім­ді жұмыс істеу үшін дер­бес­тік керек» деді.

Дер­бес­тік беріл­ді. Енді сол дер­бес­тік­тің нәти­же­сін сұрай­ық. Ұлт­тық бай­лы­қты қорғай алды ма? Тәу­е­кел­дер­ді дер кезін­де аны­қта­ды ма? Жау­ап­ты адам­дар­дың жұмысын кім бағалады?

Ескі тәр­тіп­тен пай­да көретін­дер оның өзгер­генін өздері сұра­май­ды. Сон­ды­қтан өзгерісті қоғам талап ету­ге тиіс.

ҚАҢТАРДАН КЕЙІН ОСЫНЫ КҮТІП ПЕ ЕДІК?

Қаңтар­дан кей­ін ел ескі әділет­сіздік­тің жалғас­па­уын күт­ті. «Өз адам­да­ры­на бар­лы­ғы рұқ­сат, қалған­да­ры­на тек заң­мен» деген түсінік­тің жой­ы­луын күт­ті. Бай­лы­қтың аз адам­ның қолы­на шоғыр­ла­нуы тура­лы мәсе­ле ашық айтыл­ды. KPMG-дің 2019 жылғы зерт­те­уін­де 162 адам­ның иелі­гін­де­гі бай­лық халы­қтың жал­пы бай­лы­ғы­ның шама­мен жар­ты­сы­на тең екені көрсетілген.

Кон­сти­ту­ция өзгер­ді. Әділет­тілік­ке талап күшей­ді. Ал ұлт­тық бай­лы­қты басқа­ру тәр­тібі қан­ша­лы­қты өзгерді?

Қор сақтал­ды. Өкілет­тік­тері сақтал­ды. Қоғам «Қаз­Мұ­най­Газ», «Қаза­то­мө­нер­кәсіп», ҚТЖ, «Самұрық-Энер­го», KEGOC, QazaqGaz секіл­ді ком­па­ни­я­лар­дың жұмысы жақ­са­ра­ды деп күтті.

Енді тағы да бас­шы­лар­дың ұсталға­нын талқы­лап отыр­мыз. Бас­шы­ны ауы­сты­ру оңай. Оның орны­на кел­ген ада­мға бұры­нғы мүм­кін­дік­тер­ді қал­дыр­саң, не өзгереді?

ПРЕЗИДЕНТ ТОҚАЕВ ҚАТАҢ ТАПСЫРДЫ.

БЕКТЕНОВ НЕ ҰСЫНАДЫ?

Пре­зи­дент «Самұрық-Қазы­на» мен ҚТЖ бас­шы­ла­ры­ның жемқор­лық күді­гі­мен ұста­луы­на қатаң баға бер­ді. Үкі­мет пен бақы­ла­у­шы орган­дар 24 қара­шаға дей­ін нақты ұсы­ны­стар дай­ын­да­уға тиіс. Бес күн қал­ды. Не ұсынады?

«Бақы­ла­уды күшей­те­міз». «Жау­ап­кер­шілік­ті арт­ты­ра­мыз». «Қосым­ша шара­лар қабыл­дай­мыз». Қоғам бұл сөз­дер­ді жатқа біледі.

Бақы­ла­уды күшейт­пес бұрын, бұры­нғы бақы­ла­удың нәти­же­сін көр­сетіңіз­дер. Жау­ап­кер­шілік­ті арт­тыр­мас бұрын, бұры­нғы мін­детін кім орын­да­маға­нын аны­қтаңы­здар. Жаңа Үкі­мет­тің жос­па­ры бұрын­нан жауыр болған мәсе­лені қай­та­дан жасы­рып қал­мауы тиіс.

«САМРҰҚ-ҚАЗЫНАНЫҢ» БАЙЛЫ БАЛАЛАРЫМЫЗ, НЕМЕРЕЛЕРІМІЗ КӨРУІ КЕРЕК

2025 жыл­дың соңын­дағы есеп бой­ын­ша «Самұрық-Қазы­на» тобы­ның актив­тері 44,2 трил­ли­он тең­ге­ден асқан. Бұл сан­ның артын­да темір­жол, өндіріс, энер­ге­ти­ка, мұнай-газ, бай­ла­ныс тұр. Адам­дар­дың еңбе­гі тұр. Отба­сы­лар­дың табысы мен шығы­ны тұр.

Бұл бүгін­гі бас­шы­лар­дың жеке мүл­кі емес. Олар келеді, кете­ді. Ал ел қала­ды. Біздің бала­ла­ры­мыз бен неме­ре­лері­міз қала­ды. Келесі ұрпаққа тозған кәсі­по­рын, қор­да­ланған қарыз және «кезін­де тек­се­ру жүр­гізіл­ген» деген аны­қта­ма қал­дыр­мауы­мыз керек.

Ұлт­тық бай­лы­қты басқа­руға беру халы­қты одан шет­те­ту деген сөз емес. Қоғам­ның «ақша­мы­зды кім басқа­рып отыр?» деген сұрағы ешкім­ге қолай­сыз болып көрін­бе­у­ге тиіс. Қолай­сыз бол­са, жау­ап беру­ге дай­ын бол­маған адам бұл қыз­мет­ке бар­мауы керек еді.

АҚШАҒА ҚОЛ ҚОЙҒАНДА БАР, ЖАУАП БЕРЕТІНДЕР ҚАЙДА?

ҰҚК қыз­мет­кер­леріне жұмысы үшін рақ­мет. Бірақ әр жолы құқық қорғау орган­да­ры ара­ласқан­ша күтетін бол­сақ, ішкі бақы­ла­удың мәні неде?

Дирек­тор­лар кеңесі бар. Аудит коми­теті бар. Ішкі аудит пен ком­пла­енс бар. Құры­лым жет­кілік­ті. Нәти­же­сін көр­сетіңіз­дер. Қан­дай тәу­е­кел­ді аны­қта­ды­ңы­здар? Кім­ге хабар­ла­ды­ңы­здар? Қан­дай шешім­ді тоқтат­ты­ңы­здар? Қай ескер­туді кім елемеді?

Үкі­мет пен қор бас­шы­лы­ғы бір қала­да отыр. Бір-бірін тани­ды. Жоба­лар­ды талқы­лай­ды. Тағай­ын­да­у­лар­ды келі­седі. Есеп­тер­ді тың­дай­ды. Маңы­зды ақпа­рат Үкі­мет­ке жет­пе­се, ақпа­рат­ты кім тоқтат­ты? Жет­се, Үкі­мет не істе­ді? Мил­ли­ард­тар­ды басқа­руға өкілет­тік жете­ді. Ал жау­ап беру­ге кел­ген­де неге бәрі «ұжым­дық шешім» болып шыға келеді?

Қол қой­ы­лған құжат­та адам­ның аты-жөні бар. Жау­ап­кер­шілік те бол­сын. Дирек­тор­лар кеңесінің әр мүше­сінің, аудит пен ком­пла­енс бас­шы­ла­ры­ның әре­кеті және әре­кет­сізді­гі тек­серіл­сін. Мін­детін орын­да­маға­ны аны­қтал­са, жау­а­пқа тар­тыл­сын. Лау­а­зым бақы­лау мін­детін орын­да­маған адам­ды жау­ап­кер­шілік­тен қорға­мауға тиіс.

ЗАҢДЫ ӨЗГЕРТУ КЕРЕК,

ТАҒЫ БІР ЖОСПАРМЕН ҚҰТЫЛУҒА БОЛМАЙДЫ

Бірін­ші­ден, қор­дың ерекше құқы­қтық тәр­тібін қай­та қарау қажет. Қай нор­ма тиім­ділік­ке қыз­мет ете­ді? Қай нор­ма жабы­қты­қты сақтай­ды? Қай жер­де жау­ап­кер­шілік бұл­дыр? Әр ерекшелік­тің қоға­мға қан­дай пай­да­сы барын Үкі­мет түсін­дір­сін. Ұлт­тық мүд­де­ге қыз­мет етпей­тін арты­қ­шы­лы­қтар жойылсын.

Екін­ші­ден, пре­мьер-министр мен дирек­тор­лар кеңесінің қыз­метін мүл­дем ажы­ра­ту керек. Жеке өзім Олжас Бек­те­нов­ке құр­мет­пен қарай­мын. Сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы көп нәти­желі әре­кет жаса­ды. Бірақ бүгін одан өзі төраға­лық ететін кеңе­стің жұмысын баға­лау талап етіліп отыр. Бұл құры­лым оған қыз­меті­мен бір­ге мұра ретін­де кел­ді. Енді оны өзгер­ту­ге баста­ма­шы өзі бол­сын. Пре­мьер-министр қор­дың дирек­тор­лар кеңесі­нен шығып, тиісті заң­на­ма­лық өзгерістер­ді ұсы­нға­ны жөн. Үкі­мет бас­шы­сы бүкіл кеңе­стен қатаң есеп сұрай алуға тиіс.

Үшін­ші­ден, дирек­тор­лар кеңесін қалып­та­сты­ру тәр­тібін ашу қажет. Ұлт­тық бай­лы­қты кім­ге сеніп тап­сыр­дық? Неге дәл сол адам­дарға? Қан­дай еңбе­гі үшін? Олар­дың жұмысын кім, қан­дай нәти­же­мен бағалайды?

Аты-жөн­дерін, мін­дет­терін және оларға қой­ы­ла­тын сұрақтар­ды бөлек жаза­мын. Кеңес құра­мы­на қоғам сенетін қай­рат­кер­лер, бел­гілі ғалым­дар, эко­но­ми­стер, өндірісті білетін маман­дар ашық ірік­теу арқы­лы келу­ге тиіс. Бас­шы­ның айтқа­ны­на бас изей­тін адам­дар ұлт­тық бай­лы­қты қорғай алмай­ды. Кеңес­ке құжат сұрай­тын, күмән­ді шешім­ге қар­сы дауыс беретін, өз пікірін қорғай ала­тын адам­дар керек.

Төр­тін­ші­ден, қоғам­дық бақы­ла­у­ға нақты құқық пен мүм­кін­дік беру керек. Ірі мәміле­лер­дің негіз­де­месі, мер­ді­гер таң­да­удың себеп­тері, жоба құны­ның өсуі, мерзім­нің созы­луы ашық көрсетілсін.

Ауди­тор кем­шілік тап­са, қоғам оның қалай түзетіл­генін көр­сін. Жау­ап­ты адам сұрақтан бас­пасөз хабар­ла­ма­сы­ның арты­на тығы­лып құтылмасын.

Бесін­ші­ден, ком­пла­ен­стің өзін тәу­ел­сіз тек­се­ру керек. Бақы­ла­у­шы­ны кім бақы­лай­ды? Оның бай­ла­ны­ста­ры мен мүд­де­лер қақты­ғы­сын кім баға­лай­ды? Өзі қаты­сқан шешім­ді кей­ін өзі тек­сер­мей­тініне қан­дай кепіл бар? Тәу­ел­сіздік лау­а­зым­ның ата­уы­мен дәлел­ден­бей­ді. Оны нақты жұмыс көр­се­ту­ге тиіс.

Бұл әңгі­мені каби­нет­тер­де аяқта­уға бол­май­ды. Сіз осы жүй­е­де жұмыс істе­діңіз бе? Сатып алу­ла­ры­на қаты­сты­ңыз ба? Қан­дай ере­же мәсе­лені жасы­руға неме­се жау­ап­кер­шілік­тен жал­та­руға мүм­кін­дік береді? Нені бірін­ші өзгер­ту керек? Бұл біздің ортақ бай­лы­ғы­мыз. Бала­ла­ры­мы­здың да несі­бесі бар.

Назар­ба­ев кет­кені­мен, оның тұсын­да қалып­тасқан тәр­тіп өзді­гі­нен кет­пей­ді. Он күн­нен кей­ін қоғам тағы бір жос­пар­ды емес, сол тәр­тіп­ті өзгер­тетін шешім­дер­ді күтіп отыр. Ере­же­лер өзгер­ме­се, ауы­сқан фами­ли­я­лар ештеңе­ге кепіл болмайды.

ОЙҒА ОЙ ҚОСЫҢЫЗДАР!

Мүм­кін, «Самұрық-Қазы­на­ны» мүл­де тара­ту керек бол­са ше? Ұлт­тық ком­па­ни­я­лар­ды сала­лық мини­стр­лік­тер­ге қай­тарған дұрыс па? Әлде ара­дағы хол­динг­ті алып тастап, әр ком­па­ни­я­ны Үкі­мет­ке тіке­лей есеп беретін дер­бес мем­ле­кет­тік ком­па­ния ретін­де қал­ды­рған жөн бе? Қор­ды сақтай­мыз десек, ол елге нақты не үшін қажет? Онсыз қан­дай жұмыс тоқтайды?

Сіз қай жол­ды таң­дар едіңіз: қор­ды тара­ту, ком­па­ни­я­лар­ды бөлек басқа­руға беру неме­се заңын түбе­гей­лі өзгер­тіп сақтау?

Пікір жазы­ңыз. Келіс­пе­сеңіз, қар­сы дәлеліңізді айты­ңыз. Ұлт­тық бай­лы­қтың тағ­ды­рын тек оны басқа­рып оты­рған­дар шешу­ге тиіс емес.

Мұрат ӘБЕНОВ, Халық Кеңесінің мүшесі,

Білім және ада­ми капи­тал жөнін­де­гі комис­сия төрағасы

Республиканский еженедельник онлайн