ҚАЗАҚСТАН бірмандатты сайлаудан НЕГЕ БАС ТАРТТЫ?

Қаза­қстан­да жаңа пар­ла­мент тек пар­ти­я­лық тізім­мен сай­лан­бақ. Ал елде пар­тия болып тір­ке­ле алмай жүр­ген бел­сен­ді аза­мат­тар билік кедер­гі қой­ып отыр деп санай­ды. Олар неге тір­ке­ле алмай жүр? Пар­ти­яда жоқ адам­ның сай­ла­у­ға түсу құқы­ғы шек­тел­мей ме? Пар­ла­мент пар­тия тір­ке­уді жеңіл­де­ту мәсе­лесін көте­ре ме? «Азаттық» пар­тия құрғы­сы келіп жүр­ген баста­ма­шыл топ өкіл­дері­мен және депу­тат Ермұрат Бапи­мен сөйлесті.

«АЛҒА, ҚАЗАҚСТАННЫҢ» АПЕЛЛЯЦИЯСЫ

Аста­на соты­ның апел­ля­ция алқа­сы кей­ін­гі төрт жыл­дан бері «Алға, Қаза­қстан!» пар­ти­я­сын тір­ке­те алмай жүр­ген баста­ма­шыл топ­тың шағы­мын қанағат­тан­дыр­ма­ды. Сер­гей Измай­лов пен Әсет Әбі­шев бастаған бел­сен­ділер сот­тан Әділет мини­стр­лі­гінің пар­ти­я­ны тір­ке­ме­ген әре­кетін негіз­сіз деп тану­ды сұраған еді. Бұған дей­ін баста­ма­шыл топ­тың ары­зын Аста­на қала­лық соты да қол­да­маған. Апел­ля­ци­я­лық сот 2 сәуір күні де ол шешім­ді өзгерт­пе­ді.

– Олар баста­ма­шыл топ­тың тізім­дері «Сая­си пар­ти­я­лар тура­лы» заң­ның 8‑бабына сәй­кес кел­мей­ді деп мәлім­деп, онда «өлген адам­дар» бар деп отыр. Жақ­сы, онда сол сәй­кес кел­мей­тін­дер мен «өлген­дер» тізі­мін берің­дер десек, Әділет мини­стр­лі­гінің өкіл­дері «Дер­бес деректер тура­лы» заңға сіл­теп, ондай ақпа­рат беру­ден бас тар­та­ды. Ал бұл «Сая­си пар­ти­я­лар тура­лы» заңға қай­шы, өйт­кені біз ол бой­ын­ша жеке деректері бар тізім­дер­ді тап­сы­руға мін­дет­ті­міз. Апел­ля­ция бары­сын­да бұл тізім «қыз­мет бабын­да пай­да­ла­ну үшін» деп құпи­я­ла­нып, іс жабық оты­ры­ста қарал­ды. Тіп­ті про­цес­ке қаты­су­шы бізді сот оты­ры­сы­нан шыға­рып жібер­ді. Нәти­же­сін­де сот мате­ри­ал­дар­ды біз­сіз қарап, бірін­ші инстан­ция шеші­мін күшін­де қал­дыр­ды, – деді баста­ма­шыл топ­тың өкілі Әсет Әбішев.

Ол енді баста­ма­шыл топ аты­нан кас­са­ци­я­лық шағым түсіретінін айтты.

«Алға, Қаза­қстан!» пар­ти­я­сын құру жөнін­де­гі баста­ма­шыл топ 2022 жыл­дан бері сая­си ұйым­ды ресми тір­ке­ту­ге 26 мәр­те құжат тап­сы­рған. Онда баста­ма­шыл топқа мүше 3190 адам­ның тізі­мін қоса жол­даған. Жетек­шілер­дің сөзін­ше, мем­ле­кет­тік органға беріл­ген құжат­тарға осы адам­дар­дың 1700-інің видео дәлелі де тір­кел­ген. Алай­да Әділет мини­стр­лі­гі баста­ма­шыл топ ұсы­нған тізім сая­си пар­тия тура­лы заңға сай емесін айтып, тір­ке­мей келеді. Бел­сен­ді топ өкіл­дері билік оппо­зи­ци­я­лық пар­ти­я­ны сая­си себеп­пен тір­ке­мей отыр деп санайды.

«Алға, Қаза­қстан!» пар­ти­я­сын тір­кеу жөнін­де­гі баста­ма­шыл топ­тың жетек­шісі болған бел­сен­ді, мара­фон­шы Марат Жылан­ба­ев қазір түр­ме­де отыр. Ол «экс­тре­ми­стік ұйым жұмысын қар­жы­лан­ды­ру» айы­бы­мен 2023 жылғы қара­ша­да жеті жылға сот­талған. Баста­ма­шыл топ­тың одан кей­ін­гі жетек­шісі Аман­гел­ді Жахин­нің үсті­нен де «экс­тре­ми­стік ұйым ісіне ара­ла­су» және «экс­тре­ми­стік ұйым жұмысын қар­жы­лан­ды­ру» бап­та­ры­мен қыл­мыстық іс қозға­лып, қазір сот өтіп жатыр.

 

«ЫНТЫМАҚ» НЕГЕ ТІРКЕЛЕ АЛМАЙ ЖҮР?

«Ынты­мақ» деп ата­ла­тын пар­тия құр­мақ болған баста­ма­шыл топ қоғам­дық бір­ле­стік болып тір­ке­лу­ге 28 рет, сая­си пар­тия болып тір­ке­лу­ге екі рет өтініш бер­ген. Бірақ Әділет мини­стр­лі­гі олар­дың өтіні­шін орын­да­маған. Топ жетек­шісі әрі эко­но­мист Мей­рам Қажы­кен биыл 1 сәуір күні Әділет мини­стр­лі­гіне қоғам­дық бір­ле­стік­ті тір­ке­у­ге алу­ды сұрап 29-рет өтініш бер­ді. Оның сөзін­ше, осы күн­ге дей­ін мини­стр­лік жарғы құжа­тын­да қате бар деген сыл­та­у­мен рұқ­сат бер­мей келген.

– Басын­да 2–3 рет олар­дың біз­ге бер­ген ескер­ту­лері дұрыс, заң­ды бол­ды. Өйт­кені жарғы­да 3–4 жер­ден қателік кет­кен екен, біз оны өзгер­тіп, жақ­сы­лап бер­дік. Ал қалған 25–26 рет өтіні­ші­мізді неге дала­да қал­ды­рға­нын біл­мей­міз. Мыса­лы, біз­ге ата­у­ла­ры­ңы­зды өзгер­тіңіз­дер деп үш рет айт­ты. Одан кей­ін заң­да жазыл­маған құжат­тар­ды сұра­ды. Олар­ды бер­дік. Жарғы­ның іші­нен бір бап­тан қате таба­ды да, соны қай­та­ра­ды. 60 бап бол­са, 60 рет тап­сы­руға бола­ды. Әр бап­тан бір­деңе табы­ла­ды. Қазір бағы­ты­мы­зды өзгерт­тік. Ең алды­мен біз­ге қазір қоғам­дық бір­ле­стік керек. Қоғам­дық бір­ле­стік бол­сақ, әр өңір­де фили­а­лы­мыз бола­ды, әр фили­ал­да мүше болып 200–300 адам кіреді. Олар­ды біз нақты тек­се­ре­міз, тек­серіп болған соң, үшін­ші рет пар­тия тір­ке­у­ге құжат жинай­мыз. Былай айтқан­да, көзі­міз ашық, көзқа­ра­сы­мыз про­грес­сив­ті, бірақ соның өзін­де қорқып отыр деп ойлай­мыз, – деді рес­пуб­ли­ка­лық қоғам­дық бір­ле­стік құру­шы баста­ма­шыл топ­тың жетек­шісі Мей­рам Қажыкен.

Маман­ды­ғы эко­но­мист Қажы­кен 2022 жылы «Ама­нат» кәсі­по­дақтар қауым­да­сты­ғы аты­нан пре­зи­дент­тік­ке кан­ди­дат болып сай­ла­у­ға түсіп, ресми қоры­тын­ды бой­ын­ша, 2,5 пай­ыз дауыс алған. Сол кез­де ол жаңа сая­си пар­тия құра­ты­нын мәлім­де­ген еді.

Әділет мини­стр­лі­гінің тір­кеу қыз­меті коми­теті кей­ін­гі жолы бер­ген жау­а­бын­да ұйым­ды тір­кей­тін ғима­рат иесінің келісі­мі нота­ри­ал­ды үлгі­де берілуі керек, ал өтіні­ш­те ол тура­лы ақпа­рат жоқ деген уәж кел­тір­ген. Коми­тет мини­стр­лік­тің 2020 жылы бекіт­кен бұй­ры­ғы­на сүйенген.

«Ынты­мақ» баста­ма­шыл тобы бұған дей­ін екі рет пар­тия құру бой­ын­ша құры­л­тай өткізіп, құжат­тар тап­сы­рған. Бірақ екі жолы да Әділет мини­стр­лі­гі тізім­де­гі адам­дар­дың кей­бірінің қос аза­мат­ты­ғы бар деп, ұйым­ды тір­ке­уден бас тар­тқан. Мей­рам Қажы­кен адам саны тиісті меже­ден артық болған, билік­тің мұны­сы әншей­ін «сыл­тау» дей­ді. Осы­дан соң топ мүше­лері Қаза­қстан Пре­зи­ден­ті Қасым-Жомарт Тоқа­евқа жүгін­ді. Әле­умет­тік желі­де жари­я­ланған үнде­уде автор­лар «пар­ти­я­лар­дың нақты бәсе­кесі бол­май, демо­кра­ти­я­лық жүй­ені дамы­ту мүм­кін емес» деген.

Қазір Қаза­қстан­да ресми тір­кел­ген жеті пар­тия бар:

• «Amanat» пар­ти­я­сы;
• «Ақ жол» демо­кра­ти­я­лық партиясы;
• Қаза­қстан­ның халық пар­ти­я­сы (ком­му­ни­стер);
• «Ауыл» пар­ти­я­сы;
• Жал­пы­ұлт­тық соци­ал-демо­кра­ти­я­лық пар­тия (ЖСДП);
• «Бай­тақ» жасыл­дар партиясы;
• «Respublica» пар­ти­я­сы.

Қаза­қстан­да биыл 15 науры­зда өткен рес­пуб­ли­ка­лық рефе­рен­дум нәти­же­сін­де қабыл­данған жаңа Кон­сти­ту­ци­яға сай, енді бір­па­ла­та­лы пар­ла­мент – Құры­л­тай тек пар­ти­я­лық тізім­мен сайланады.

«БОЛАШАҚ ҮШІН ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЖЕТІСТІГІМІЗДЕН ШЕГІНДІК»

«Азаттық» Қаза­қстан­дағы пар­тия тір­кеу тәр­тібін, тір­ке­ле алмай жүр­ген ұйым­дар­дың жай-күй­ін Пар­ла­мент депу­та­ты Ермұрат Бапи­мен талқылады.

Бұрын ЖСДП құра­мын­да болып, кей­ін одан шығып кет­кен, 2023 жылы бір­ман­дат­ты округ­тен Мәжіліс депу­та­ты болып сай­ланған Ермұрат Бапи елде сая­си көзқа­рас­та­ры ел мүд­десіне қар­сы кел­мей­тін ұйым­дар тір­ке­луі керек деп есеп­тей­ді. Ол өзі алда тек пар­ти­я­лық тізім­мен өтетін сай­ла­у­ға түскісі келетінін де жеткізді.

«Азаттық»: Бұдан былай Пар­ла­мент­ке депу­тат­тар пар­тия арқы­лы ғана өтетін бол­ды. Кон­сти­ту­ци­яға солай жазыл­ды. Ешбір пар­ти­яға кір­мей­тін, сен­бей­тін адам­дар­дың сай­ла­ну және сай­лау құқы­ғы ескеріл­мей қал­май ма?

Ермұрат Бапи: Пар­ла­мент­терін пар­ти­я­лық негіз­де сай­лай­тын біраз ел бар. Ара­лас сай­лау жүй­есін ұста­на­тын елдер де бар. Бірақ мен пар­ти­я­лық сай­лау жүй­есі бой­ын­ша Кон­сти­ту­ци­яға өзгеріс енгізіл­ген­де, сон­ша­лы­қты қар­сы бол­ма­дым. Өзім бір­ман­дат­ты округ­тен тәу­ел­сіз депу­тат ретін­де сай­лан­сам да, қазір­гі өтпе­лі кезең­де пар­ти­я­лық жүй­е­мен сай­ла­ну­дың қажет­тілі­гі мен дұры­сты­ғын түсін­ген­дей болдым.

Әрине, пар­ти­яда жоқ аза­мат­тар­дың құқы­ғы сақтал­май­ды. Бірақ, менің­ше, ел мүд­десіне, елге қыз­мет ете­мін, аза­мат­тық сая­си пары­зым­ды өтей­мін десе, онда кез кел­ген аза­мат пар­ти­яда жоқты­ғын сыл­та­у­ра­тып шалқа­сы­нан түсіп жатып алмай, көңілі қалаған пар­ти­яға мүше болуға қақы бар. Пар­ти­яда емес­пін деп шалқа­сы­нан түсіп жатып алуға да құқы­ғы бар. Бірақ қазір әлем дүріл­деп тұрған шақта гео­са­я­си қауіп-қатер­лер орта­сын­да тұрған Қаза­қстанға аза­мат­тық негіз­де пер­зент­тік қол­да­уы­мы­зды көр­сетіп, осын­дай сая­си науқанға ара­ла­суы­мыз керек қой деп ойлаймын.

«Азаттық»: Кон­сти­ту­ция өзгер­ген соң, әдет­те оған негіз­дел­ген көп заң өзгер­тіледі. Осы рет­те Сая­си пар­ти­я­лар тура­лы заңға өзгеріс ене ме? Пар­ла­мент­те пар­тия тір­ке­уді жеңіл­де­ту тура­лы мәсе­ле талқы­ла­нып жатыр ма?

Ермұрат Бапи: Пар­ла­мент­ке Сая­си пар­ти­я­лар тура­лы заң жоба­сы түс­кен жоқ. Ол – кон­сти­ту­ци­я­лық заң, оның жоба­сы, нұсқа­сы, өзгерістері қан­дай бола­ты­ны­на қаты­сты қазір ештеңе айта алмай­мын. Менің пай­ы­мым­ша, бір­ман­дат­ты сай­лау жүй­есінің алы­нып таста­луын ақтай­тын бір маңы­зды себеп бар. Қазір­гі жағ­дай­да ел ішін­де­гі сепа­ра­тиз­мнің алдын алу үшін қажет деп батыл айта ала­мын. Мыса­лы, Сол­түстік Қаза­қстан, Шығыс Қаза­қстан, Қоста­най, Батыс Қаза­қстан және Ақтө­бе облы­ста­ры – шека­ра­лас аймақтар. Бір­ман­дат­ты кан­ди­датқа сыр­тқы күш­тер­дің қар­жы­лай көмек беру неме­се ықпал ету қау­пі жоға­ры. Бір жақта соғыс, бір жақта кикіл­жің болып жатыр. Шека­ра­лық аймақтар­дағы осын­дай қауіп-қатер­лер­ді ескер­сек, бәл­кім, оншақты жыл біз­ге пар­ти­я­лық сай­лау жүй­есі тиім­дірек болар деп ойлаймын.

Себебі пар­ти­я­лық негіз­де сай­ла­ну қоғам­ның бөл­шек­те­нуіне я сепа­ра­тизм­ге, тіп­ті клан­дық неме­се рулық бөлі­ну­ге жол бер­мей­ді. Мәсе­лен, біздің оңтүстік өңір­лер­де туы­стық, клан­дық, рулық қарым-қаты­нас өте күшті дамы­ған. Ал ондай­да бір­ман­дат­ты депу­тат сай­лау кезін­де сай­ла­у­шы­лар тек «өз кан­ди­да­тын» қол­дап бөлі­нуі де мүм­кін. Бұл қоғам­ды бірік­тір­мей­ді, оған жары­қ­шақ салады.

«Азаттық»: Бір­ман­дат­ты округ­тан депу­тат сай­лау жүй­есі Қаза­қстан тарихын­да бұрын да болған. Қаңтар оқиға­сы­нан кей­ін бір­ман­дат­ты депу­тат сай­ла­уды қай­та енгіз­ген кез­де «Қаза­қстан демо­кра­ти­я­лық даму жолы­на түсті» деп көп айты­лған. Сол кез­де неге сыр­тқы күш­тер­дің ықпа­лы ескеріл­меді? Бұл сол кез­де Қаңтар оқиға­сы­нан кей­ін қоғам­ның қар­сы­лы­ғын, нара­зы көңіл-күй­ін басу үшін пай­да­ланған тәсіл емес пе?

Ермұрат Бапи: Олай деп есеп­те­мей­мін. Себебі ол кез­де сепа­ра­ти­стік көңіл-күй я рулық бөлі­ну сон­ша­лық ушы­ғып тұр­маған. Әсіре­се қазір­гі жағ­дай­да ел ішін­де­гі мәсе­ле­ден гөрі сыр­тқы мәсе­ле әлдеқай­да ушы­ғып тұр. Мәсе­лен, өзге мем­ле­кет­тер­де­гі сай­лау про­це­стеріне ара­ла­сып жатқан кей­бір елдер бар, өкілет­ті орган депу­та­ты болған­ды­қтан, нақты қай­сы екенін ата­май-ақ қояй­ын, бірақ АҚШ, Гру­зия, Мол­до­ва, Вен­грия және Еуро­па­ның бірқа­тар елін­де, тіп­ті Гер­ма­ни­яда да сай­ла­у­ға ара­ла­сты. Осын­дай қауіп-қатер­лер біз­де де болуы мүм­кін. Өйт­кені қазір оған біз­ден басқа одақ­тас, серік­тес бола­тын ел қалған жоқ.

«Азаттық»: Сіз атын ата­маған ел шын мәнін­де осы күн­ге дей­ін Қаза­қстан­ның сая­си өміріне, сай­ла­у­ы­на ара­лас­пай кел­ді деп сенім­ді түр­де айта ала­сыз ба?

Ермұрат Бапи: Жоқ, енді қан­дай да бір мөл­шер­де ара­ласқан шығар. Бірақ кей­ін­гі бес жыл­дағы жағ­дай­ға назар аудар­сақ, ол елдің тіп­ті Аме­ри­ка­дағы сай­лау про­це­стеріне де ара­ласқа­нын мой­ын­да­уы­мыз керек. Бір ғана пікір­ге бай­лан­бай, Қаза­қстан­ды қайт­кен­де де мұқа­ту үшін осын­дай бір сұрақтың төңіре­гін­де қал­май, мәсе­ле­ге кеңі­нен қарау керек қой. Мыса­лы, АҚШ-тағы жағ­дай­ды және сәуір­дің орта­сын­да өтетін Вен­гри­ядағы сай­ла­у­ға жаса­лып жатқан ықпал­ды көріп отыр­мыз. Сон­ды­қтан, менің­ше, біз қазір демо­кра­ти­я­лық жетісті­гі­міз­ден бір қадам шегініс жаса­дық. Алай­да бұл – бола­шақта екі қадам алға жыл­жу үшін жасалған қадам деп ойлаймын.

«Азаттық»: Қазір шегініс жасалға­нын мой­ын­дай­сыз ба?

Ермұрат Бапи: Иә, мой­ын­дай­мын. Алай­да қазір­гі таң­да Қаза­қстанға төніп тұрған қауіп-қатер­лер­ді ескеріп, біз ондай демо­кра­ти­я­лық мүм­кін­дік­ті екін­ші кезек­ке ысы­ра тұруы­мыз керек.

«Азаттық»: «Алға, Қаза­қстан!», «Ынты­мақ», «Ата­жұрт» деп ата­ла­тын пар­тия құрғы­сы келетін баста­ма­шыл топ­тар 20–30 шақты рет Әділет мини­стр­лі­гіне өтініш беріп, пар­тия құруға рұқ­сат ала алмай жүр. Олар мұны әдейі істеліп оты­рған кедер­гі деп санай­ды. Жаңа Кон­сти­ту­ци­я­мен бір­ге осы жайт өзге­руі мүм­кін бе?

Ермұрат Бапи: Бұл жағы­нан сарап­шы­лық пікірім бол­ма­са, нақты кесім­ді тұжы­рым айта алмай­мын. Бұл – мем­ле­кет­тік орган­дар құзіретін­де­гі жағ­дай. Бірақ біз­де қалай болған­да да, пар­ти­я­лық, жарғы­лық ұста­ны­мы­на бай­ла­ны­сты пар­тия тір­ке­уіне шек­теу қой­ыл­мауы керек. Ол өз жарғы­сын­да оппо­зи­ци­я­лық деп көр­се­те ме, басқа деп көр­се­те ме – өзі біледі. Бірақ ұлт­тық, нәсіл­дік ерекшелік тұрғы­сын­дағы пар­ти­я­ны тір­ке­у­ге бол­май­ды. Ол заң­да көр­сетіл­ген. Ал сая­си тұрғы­дан мем­ле­кет­тік­ке, тәу­ел­сіздік­ке, елдік­ке қатер төн­дір­мей­тін прин­ципте­гі пар­ти­я­лар­дың бәрі заң нор­ма­ла­рын сақ­та­са, олар тір­ке­уден өтуі керек.

«Азаттық»: Құры­л­тай­ды пар­ти­я­лар­дан ғана жасақтау тура­лы сөз болға­лы сіз­ге көп қой­ы­лған сұрақтың бірі десек бола­тын шығар: алдағы сай­ла­у­ға қаты­са­сыз ба және қаты­сар бол­саңыз, қай пар­ти­яға өтесіз? Өзіңіз дау­мен кет­кен ЖСДП пар­ти­я­сы қай­та қата­ры­на қоса қой­май­тын шығар, одан өзге қай пар­тия қолай­ы­ңы­зға келеді?

Ермұрат Бапи: Әзір­ге әлдебір пар­ти­я­ның құра­мы­на бара­мын деп айтуға ерте­рек. Бірақ бір мәсе­ле анық – Құры­л­тай сай­ла­у­ы­на қаты­сам деген ой-ниетім бар. Ол менің аза­мат­тық, пер­зент­тік мін­детім деп есеп­тей­мін. Әлі де елдің бір пұшпағы­на шығып қорға­уға, соған көмек жаса­уға, жәр­дем жаса­уға сая­си, аза­мат­тық, пер­зент­тік, жал­пы қоғам­дық әле­уетім жете­ді деп ойлаймын.

«Азаттық»: Сіз оппо­зи­ци­я­ны да, билік­ті де іштен көр­ген адам­сыз. Экс-пре­зи­дент Нұр­сұл­тан Назар­ба­ев­тың билі­гіне қар­сы шығып жүр­ген кезіңіз­де де, билік сын­шы­лар­дың бірі­гуіне мүм­кін­дік бер­меді. Қазір­гі билік­ті сына­у­шы­лар да солай деп, тіп­ті одан да асып кет­ті деп айтып жүр. Осы тұрғы­дан алған­да билік­ке пара-пар бол­ма­са да, жетеқа­был дең­гей­де бала­ма күш­тер болуы, шын мәнін­де оппо­зи­ци­я­ның өмір сүруі, сол кез­де­гі билік­ке керексіз бол­са да, жал­пы мем­ле­кет­ке, елдің дамуы­на керек пе екен?

Ермұрат Бапи: Әрине, елде сая­си күш­тер калей­до­ско­пы болу керек. Ол мін­дет­ті түр­де әртүр­лі мақ­сат­тар мен мүд­де­лер­дің, сая­си ұста­ным­дар­дың жиын­ты­ғын біл­діретін сая­си ұйым­дар болу керек. Оның ішін­де оппо­зи­ци­я­лық пар­тия да болу керек. Қазір Қаза­қстан­да оппо­зи­ци­я­лық пар­тия жоқ. Мем­ле­кет­тік­ке, тәу­ел­сіздік­ке зиян-залал кел­тір­мей­тін сая­си күш­тер­ге мүм­кін­дік беретін бол­сақ, сая­си оппо­зи­ци­я­лық пар­ти­яға да мүм­кін­дік беруі­міз керек, одан қорқа­тын ештеңе жоқ.

Біз­де қоғам­дық тран­зит жоқ. Біз­де ақ пен қара түс қана бар, орта­сын­дағы түс жоқ. Ертең­гі күні осы оппо­зи­ци­я­лық күш­тер­дің, билік­тің я басқа да күш­тер­дің ара­сын­да кикіл­жің-тар­тыс болуы мүм­кін. Себебі біз мұн­дай демо­кра­ти­я­лық про­це­стен өткен ел емес­піз. Сон­ды­қтан сол негіз­де қоғам­ның жік­ке жары­лу мүм­кін­ді­гін де жоққа шыға­руға бол­май­ды. Осы­ның бәрін тиісті мем­ле­кет­тік орган­дар есеп­теп, қауіп-қатер­лер­дің бәрін бол­дыр­май­тын­дай мүм­кін­дік­пен аза­мат­тар­дың сая­си ұйым­дарға бірі­гуіне шек­теу қой­мауы керек деп ойлаймын.