ҚАЗАҚСТАН Қауіпсіздік кеңесін НЕГЕ КҮШЕЙТТІ

Ерлан Қарин мен Аида Бала­е­ва­ның қыз­меті қалай үйле­седі? Сая­си құры­лым­дағы өзгерістер қоға­мға не береді?

Пре­зи­дент Қасым-Жомарт Тоқа­ев Қауіп­сіздік кеңесінің рөлі мен құры­лы­мын күшей­туі – елдің еге­мен­ді­гін, аумақтық тұта­сты­ғын және мем­ле­кет­тік басқа­ру­дың орны­қты­лы­ғын зама­на­уи жаһан­дық қатер­лер­ден қорғау мақ­са­тын көз­дей­ді. 2026 жыл­дың тамыз-қыр­күй­ек айла­рын­да қабыл­данған жаңа Жар­лы­қтар мен рефор­ма­лар арқы­лы бұл құры­лым дай­ын шешім­дер­ді бекі­тетін жай ғана алаң­нан тәу­е­кел­дер­ді алдын ала болжай­тын негіз­гі стра­те­ги­я­лық орта­лы­ққа айналды.

Ақор­да мен сарап­шы­лар­дың ресми түсін­дір­ме­леріне сүй­ен­сек, Пре­зи­дент­тің бұл орган­ды күшей­туінің бір­не­ше басты себебі бар.

1. Аппа­рат­тың мәр­те­бесін дер­бес ету. Қауіп­сіздік кеңесінің Аппа­ра­ты Пре­зи­дент Әкім­шілі­гінің құра­мы­нан шыға­ры­лып, Пре­зи­дент­ке тіке­лей бағы­на­тын және есеп беретін жеке мем­ле­кет­тік орган ретін­де қай­та құрыл­ды. Бұл – қауіп­сіздік сала­сын­дағы шешім­дер­дің ешқан­дай әкім­шілік кедер­гісіз, жедел әрі тіке­лей қабыл­да­нуын қам­та­ма­сыз етеді.

2. Қауіп­сіздік ұғы­мы­ның кеңе­юі (тех­но­ло­ги­я­лық қатер­лер). Қазір­гі заман­да қауіп тек әске­ри сипатта емес. Сон­ды­қтан кеңе­стің құзы­ры­на дәстүр­лі қорға­ны­стан бөлек, ақпа­рат­тық және киберқа­уіп­сіздік, жасан­ды интел­лек­тіні (ЖИ) қол­да­ну тәу­е­кел­дері және дер­бес деректер­ді қорғау мәсе­ле­лері ресми түр­де бекітілді.

3. Жаһан­дық және ішкі сын-қатер­лер­ді терең тал­дау. Жаңа ере­же бой­ын­ша органға әлем­де­гі гео­са­я­си текетіре­стер мен ел ішін­де­гі өзек­ті әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық аху­алға жан-жақты стра­те­ги­я­лық тал­дау жасау мін­дет­тел­ді. Бұл мем­ле­кет­ке кез кел­ген дағ­да­ры­стың алдын алуға мүм­кін­дік береді.

4. Бақы­лау мен орын­дау жүй­есін қатай­ту. Құры­лым­ды күшей­ту аясын­да Қауіп­сіздік кеңесі Төраға­сы­ның орын­ба­са­ры Аида Бала­е­ва­ның өкілет­ті­гі айқын­да­лып, оған Пре­зи­дент тап­сыр­ма­ла­ры мен кеңе­стің, соның ішін­де шұғыл оты­ры­стар­дағы шешім­дерінің мүл­тіксіз орын­да­луын қатаң бақы­лау жүктелді.

5. Ішкі қауіп­тер­мен кешен­ді күрес. Кеңе­стің бақы­лау аясы­на тек сыр­тқы қатер­лер ғана емес, елдің ішкі тұрақты­лы­ғы­на тіке­лей әсер ететін сыбай­лас жемқор­лық, эко­но­ми­ка­лық қыл­мыстар және аза­мат­тық қорға­ныс (төтен­ше жағ­дай­лар) мәсе­ле­лері де енгізілді.

Zakon.kz және басқа да тал­дау басы­лым­да­ры­ның мәлі­метін­ше, бұл рефор­ма­лар арқы­лы Мем­ле­кет бас­шы­сы күштік құры­лым­дар­дың, құқық қорғау орган­да­ры мен аза­мат­тық ведом­ство­лар­дың жұмысын бір орта­лы­қтан тиім­ді үйле­стіретін, кез кел­ген ішкі-сыр­тқы дағ­да­ры­сқа жыл­дам жау­ап бере ала­тын орны­қты мем­ле­кет­тік басқа­ру жүй­есін қалып­та­сты­рып отыр.

Отан­дық және халы­қа­ра­лық сарап­шы­лар Қаза­қстан­ның Қауіп­сіздік кеңесін мем­ле­кет­тің ішкі сая­си тұрақты­лы­ғы мен қорға­ныс қабілетін қам­та­ма­сыз ететін негіз­гі кон­сти­ту­ци­я­лық орган ретін­де сипаттай­ды. Олар­дың түсін­діруін­ше, Қауіп­сіздік кеңесі мен оның дер­бес мем­ле­кет­тік орган ретін­де­гі аппа­ра­ты жаһан­дық қауіп­тер мен ішкі аху­ал­дарға жан-жақты стра­те­ги­я­лық тал­дау жүр­гі­зеді және Пре­зи­дент тап­сыр­ма­ла­ры негізін­де ұлт­тық қауіп­сіздік, қорға­ныс және құқы­қтық тәр­тіп сала­сын­дағы мем­ле­кет­тік орган­дар­дың қыз­метін мүл­тіксіз үйле­стіру­ге жау­ап­ты. Сон­дай-ақ олар соңғы уақыт­та Кеңе­стің жау­ап­кер­шілік аясы­на ақпа­рат­тық және киберқа­уіп­сіздік, жасан­ды интел­лек­тіні қол­да­ну, дер­бес деректер­ді қорғау және сыбай­лас жемқор­лы­ққа қар­сы іс-қимыл мәсе­ле­лерінің терең енгізіл­генін айры­қ­ша атап отыр. Кеңес жанын­да арнайы Сарап­шы­лық кеңес жұмыс істей­тіні, ол ұлт­тық қауіп­сіздік­тің өзек­ті про­бле­ма­ла­ры бой­ын­ша ғылы­ми негіз­дел­ген және тал­да­ма­лық ұсы­ным­дар әзір­лей­тіні де айты­лып жатыр.

Осы­ған орай тек сая­сат­кер­лер, сарап­шы­лар, қоғам бел­сен­ділері ғана емес, қара­пай­ым көп­шілік­тің көкей­ін­де­гі бір сұрақ – Пре­зи­дент Қауіп­сіздік кеңесінің бас­шы­лы­ғы­на Аида Бала­е­ва­ны неге таңдады?

Біздің­ше, бұл елде­гі қауіп­сіздік құры­лы­мын зама­на­уи тренд­тер­ге сай жаңар­ту және органға жүк­тел­ген жаңа стра­те­ги­я­лық мін­дет­тер­мен тіке­лей бай­ла­ны­сты. Ал ресми жар­лы­қтар мен сарап­шы­лар пікіріне сәй­кес, бұл шешім­нің басты себеп­тері мен мақ­сат­та­ры мына­дай бағыт­тарға бөлінеді:

1. Ақпа­рат­тық және киберқа­уіп­сіздік­ті күшей­ту. Қазір­гі таң­да ұлт­тық қауіп­сіздік тек әске­ри қорға­ны­спен шек­тел­мей­ді. Жаңарған ере­же бой­ын­ша, Төраға орын­ба­са­ры­ның құзы­ретіне ақпа­рат­тық кеңістік­ті қорғау, киберқа­уіп­сіздік, жасан­ды интел­лек­тіні (ЖИ) қол­да­ну тәу­е­кел­дері және дер­бес деректер­ді қорғау мәсе­ле­лері енгізіл­ді. Ал бұған дей­ін Ақпа­рат және қоғам­дық даму мини­стрі, Мәде­ни­ет және ақпа­рат мини­стрі қыз­метін атқарған Аида Бала­е­ва бұл сала­ның ішкі тетік­терін, медиа-кеңістік­ті және идео­ло­ги­я­лық тәу­е­кел­дер­ді терең мең­гер­ген маман саналады.

2. Бақы­лау мен мем­ле­кет­тік орган­дар­дың жұмысын үйле­сті­ру. Төраға орын­ба­са­ры­на Пре­зи­дент­тің тап­сыр­ма­ла­ры мен актілерінің мүл­тіксіз орын­да­луын қадаға­лау және құқық қорғау, қорға­ныс сала­ла­рын­дағы мем­ле­кет­тік орган­дар­дың қыз­метін үйле­сті­ру мін­деті жүк­тел­ген. А. Бала­е­ва­ның Пре­зи­дент әкім­шілі­гі Бас­шы­сы­ның орын­ба­са­ры және Пре­мьер-мини­стр­дің орын­ба­са­ры ретін­де мем­ле­кет­тік аппа­рат­ты басқа­ру мен бақы­ла­уда үлкен тәжіри­бесі бар.

3. Әле­умет­тік және ішкі тұрақты­лық тәу­е­кел­дерін басқа­ру. Қауіп­сіздік кеңесі бұдан былай ел ішін­де­гі өзек­ті әле­умет­тік-сая­си мәсе­ле­лер­ді де кешен­ді тал­да­уға жау­ап­ты. Ішкі сая­сат пен идео­ло­гия сала­сын­да ұзақ жыл­дар қыз­мет еткен маман ретін­де ол қоғам­дық тұрақты­лы­ққа төнетін ішкі қатер­лер­дің алдын алу шара­ла­рын тиім­ді үйле­сті­ре алады.

4. Сыбай­лас жемқор­лық пен эко­но­ми­ка­лық қыл­мысқа қар­сы іс-қимыл. Бұл бағыт та Төраға орын­ба­са­ры­ның тіке­лей бақы­лау аясы­на кіреді. Аза­мат­тық қорға­ныс пен төтен­ше жағ­дай­лар­дың алдын алу секіл­ді стра­те­ги­я­лық блок­тар­ды рет­те­уде әкім­шілік және ұйым­да­сты­ру­шы­лық әле­уеті жоға­ры тұлға қажет болды.

Мем­ле­кет бас­шы­сы­ның бұл таң­да­уы арқы­лы Қауіп­сіздік кеңесі тек әске­ри-күштік құры­лым­дар­ды ғана емес, тех­но­ло­ги­я­лық, ақпа­рат­тық және әле­умет­тік қауіп­сіздік­тіде қам­ти­тын, Пре­зи­дент­ке тіке­лей бағы­на­тын дер­бес әрі ықпал­ды стра­те­ги­я­лық орта­лы­ққа айналды.

Сарап­шы­лар­дың пікірін­ше, сая­си құры­лым­дағы өзгерістер Пре­зи­дент Қасым-Жомарт Тоқа­ев­тың мем­ле­кет­тік басқа­ру­ды жаңғыр­ту және ішкі тұрақты­лы­қты сақтау стра­те­ги­я­сы­ның қос қана­тыіспет­ті. Осы­ған бай­ла­ны­сты елде­гі екін­ші ада­мға айналған вице-пре­зи­дент Ерлан Карин мен Қауіп­сіздік кеңесі Төраға­сы­ның орын­ба­са­ры лау­а­зы­мын­дағы Аида Бала­е­ва­ның қыз­меті қалай үйле­седі деген сұрақтың туа­ты­ны заң­ды. Сарап­шы­лар олар­дың қыз­меті бір-бірін қай­та­ла­май­ты­нын, керісін­ше, бірі ішкі сая­си тұрақты­лы­қтың стра­те­ги­я­лық бағы­тын айқын­да­са, екін­шісі сол тұрақты­лы­қты қауіп­сіздік тұрғы­сы­нан қорға­уды қам­та­ма­сыз ететінін айтады.

Сая­си құры­лым­да Ерлан Қарин – идео­ло­гия мен стра­те­ги­я­лық диа­лог­тың, ал Аида Бала­е­ва бақы­лау, үйле­сті­ру және қауіп­сіздік­тіңтұтқа­сын ұстай­тын бола­ды. Бірін­шісі мем­ле­кет­тің ұзақ мерзім­ді бағыт-бағ­да­рын, құн­ды­лы­қта­рын айқын­дап, қоғам­мен ашық бай­ла­ныс орнат­са, екін­шісі сол құн­ды­лы­қтарға нұқ­сан кел­тіруі мүм­кін сыр­тқы және ішкі қатер­лер­дің (кибер­ша­буыл­дар, ақпа­рат­тық мани­пу­ля­ци­я­лар, ішкі тәр­тіп­сіздік­тер) алдын алуға жау­ап­ты. Екі жоға­ры лау­а­зым­ды тұлға­ның үйлесім­ді қыз­меті елде­гі ішкі сая­си тепе-теңдік­тіқам­та­ма­сыз етуі тиіс. Бұл еке­уі Пре­зи­дент­ке тіке­лей есеп беретін тұлға­лар болға­ны­мен, олар­дың құқы­қтық мәр­те­бесі мен құзы­рет­тері екі бөлек заң­на­ма­лық актілер­мен реттеледі.

Ал сая­си құры­лым­дағы өзгерістер қоға­мға не береді деген сұраққа кел­сек, Қауіп­сіздік кеңесінің дер­бес органға айна­луы және жаңа тағай­ын­да­у­лар жай ғана кадр­лық ауыс-түй­іс емес. Бұл рефор­ма­лар­дың қатар­дағы қаза­қстан­ды­қтар үшін бірқа­тар нақты тиім­ділі­гі бар:

1. Сан­дық және ақпа­рат­тық қауіп­сіздік. Қауіп­сіздік кеңесінің ақпа­рат­тық кеңістік пен киберқа­уіп­сіздік­ке басым­дық беруі – қоғам­ды фейк ақпа­рат­тар­дан, киберқыл­мыс­кер­лер­ден және жеке деректер­дің қол­ды болуы­нан қорғай­ды. Бұл әр аза­мат­тың цифр­лық орта­дағы қауіп­сізді­гін арттырады.

2. Мем­ле­кет­тік аппа­рат­тың жедел­ді­гі. Қауіп­сіздік кеңесі аппа­ра­ты­ның Пре­зи­дент­ке тіке­лей бағы­нуы бюро­кра­ти­я­ны азай­та­ды. Төтен­ше жағ­дай­лар, эко­но­ми­ка­лық неме­се әле­умет­тік дағ­да­ры­стар кезін­де шешім­дер жыл­дам қабыл­да­нып, халы­ққа көмек тез жетеді.

3. Сыбай­лас жемқор­лы­қ­пен пәр­мен­ді күрес. Кеңе­стің бақы­лау функ­ци­я­ла­ры­ның күше­юі мем­ле­кет­тік қар­жы­ның талан-тара­жға түс­пе­уін және заң үстем­ді­гін қам­та­ма­сыз ете­ді. Бұл қоғам­ның билік­ке деген сені­мін нығайтады.

4. Тұрақты­лық пен тыны­штық. Әлем­де­гі гео­са­я­си жағ­дай құбы­лған заман­да ішкі құры­лым­ның бекем болуы – елде­гі бей­біт­шілік­тің кепілі. Бұл халы­қтың ертең­гі күн­ге деген сенім­ділі­гін арт­ты­рып, эко­но­ми­ка­ның тұрақты дамуы­на жағ­дай жасайды.

Бұл бағыт­тар­дың іші­нен Қауіп­сіздік кеңесін­де­гі жаңа өзгерістер­дің киберқа­уіп­сіздік пен жасан­ды интел­лект (ЖИ) сала­сы­на әсерін, сон­дай-ақ бұл құры­лым­дар­ды кешен­ді түр­де тал­дап көрейік.

Қауіп­сіздік кеңесінің жаңар­ты­лған ере­же­сін­де ақпа­рат­тық қауіп­сіздік, киберқа­уіп­сіздік және ЖИ тех­но­ло­ги­я­ла­рын қол­да­ну тәу­е­кел­дері ресми түр­де басты бағыт­тар­дың бірі болып бекітіл­ді. Бұл мем­ле­кет­тің осы сала­ларға деген көзқа­ра­сын түбе­гей­лі өзгерт­ті. Енді мем­ле­кет­тік орган­дар­дың, банк жүй­есінің, энер­ге­ти­ка және бай­ла­ныс желілерінің кибер­ша­буыл­дар­дан қорға­лу дең­гейі тіке­лей Қауіп­сіздік кеңесінің бақы­ла­у­ын­да бола­ды. Бұл халы­қа­ра­лық дең­гей­де­гі хакер­лік шабуыл­дарға қар­сы «Киберқалқан» жүй­есінің жұмысын жедел­де­ту­ге мүм­кін­дік береді.

Қатар­дағы аза­мат­тар­дың жеке мәлі­мет­терінің (ЖСН, банк деректері, мекен­жай­ла­ры) сыр­тқа кетіп қал­мауын қадаға­лау стра­те­ги­я­лық қауіп­сіздік мәсе­лесі ретін­де қара­ла­ды. Деректер­дің тара­лып кетуіне жол бер­ген опе­ра­тор­лар мен меке­ме­лер­ге қой­ы­ла­тын талап­тар мен жау­ап­кер­шілік күшейеді.

ЖИ дамы­ған сай­ын, фейк­тер­ді (дипфейк­тер), кибер­ша­буыл­дар­ды авто­мат­тан­ды­ру­ды және ақпа­рат­тық мани­пу­ля­ци­я­лар­ды жасау қау­пі арт­ты. Қауіп­сіздік кеңесі осы тех­но­ло­ги­я­лар­дың ұлт­тық қауіп­сіздік­ке, сай­лау про­це­стеріне неме­се қоғам­дық санаға кері әсер етпе­уін жіті қадаға­лай­ды. Осы орай­да Аида Бала­е­ва­ның бұры­нғы медиа сала­сын­дағы тәжіри­бесі ақпа­рат­тық сүз­гілер мен заң­на­ма­лық шек­те­улер­ді тиім­ді енгізу­ге көмектеседі.

Қоры­тын­ды­лап айт­сақ, Қауіп­сіздік кеңесінің жаңа фор­мат­та жұмыс істе­уі – Қаза­қстан әлем­дік гео­са­я­си тур­бу­лент­тілік жағ­дай­ын­да ешкім­нен тәу­ел­сіз, әске­ри тұрғы­дан қорға­ны­сы бекем және сыр­тқы сая­сат­та дер­бес стра­те­ги­я­лық бей­та­рап­ты­лы­қты сақтай ала­тын мем­ле­кет екенін көр­се­те­ді. Ұлт­тық қауіп­сіздік тұрғы­сы­нан оның басты маңы­зы да осында!

Құт­мағам­бет ТАЛАПБАЙҰЛЫ, «D»