САЛЫҚ РЕФОРМАСЫ: нәтиже көңіл көншітпейді

Салық түсі­мі арт­са да, бюд­жет Ұлт­тық қор мен қары­здан ажы­рай алмады

Қаза­қстан­дағы жаңа салық рефор­ма­сы ел эко­но­ми­ка­сы мен биз­нес орта­сы үшін соңғы жыл­дар­дағы ең ауқым­ды және қызу талқы­ланған өзгерістер­дің бірі бол­ды. 2026 жыл­дың 1 қаңта­ры­нан бастап ресми түр­де күшіне енген жаңа Салық кодексі фис­кал­дық сая­сат­ты түбе­гей­лі өзгертті.

Алай­да салық рефор­ма­сы бюд­жет кірісін ұлғай­та бастаға­ны­мен, мем­ле­кет­тің Ұлт­тық қор транс­ферт­тері мен қары­зға тәу­ел­ділі­гін әзір­ге айтар­лы­қтай төмен­де­те алған жоқ. Мұн­дай қоры­тын­ды­ны Ұлт­тық банк­тің тамыз айын­дағы ақша-кре­дит сая­са­ты жөнін­де­гі баян­да­ма­сын­дағы деректер­ден анық көру­ге болады.

2026 жыл­дың бірін­ші жар­ты­сын­да салық түсім­дері нақты мән­де 5,7%-ға өскен. Өсім­ге негізі­нен қосы­лған құн салы­ғы мен пай­да­лы қаз­ба­лар­ды өнді­ру салы­ғы ықпал еткен. Бірақ эко­но­ми­ка­ның көле­мі­мен салы­сты­рған­да өзгеріс аса үлкен емес. Себебі салық түсім­дерінің ЖІӨ-дегі үлесі бір жыл ішін­де небәрі 17,5%-дан 17,7%-ға көтеріл­ген. Яғни, мем­ле­кет көбірек салық жинай бастаға­ны­мен, бюд­жет­тің өзінің тұрақты кіріс база­сы сапа­лық тұрғы­дан күрт кеңей­ді деу­ге әлі ерте.

Жеті айдың қоры­тындысы да осы көріністі көр­се­те­ді. Рес­пуб­ли­ка­лық бюд­жет кірісі 12,36 трлн тең­гені құра­са, оның 9,34 трлн тең­гесі салы­қтан түс­кен. ҚҚС бюд­жет­ке 4,26 трлн тең­ге әкел­гені­мен, жос­пар небәрі 90,3%-ға орын­далған. Кор­по­ра­тив­тік табыс салы­ғы­нан 2,73 трлн тең­ге жина­лып, жос­пар­дың 96,8%-ы орындалды.

Соны­мен бір­ге бюд­жет­ті ұстап тұрған негіз­гі тірек­тер­дің бірі әлі де Ұлт­тық қор болып отыр. Қаңтар-шіл­де ара­лы­ғын­да бюд­жет­ке 2,80 трлн тең­ге транс­ферт түс­кен. Оның 2,32 трлн тең­гесі Ұлт­тық қор­дан беріл­ген кепіл­ден­діріл­ген транс­ферт. 2026 жылға мұн­дай транс­ферт­тің жал­пы көле­мі 2,77 трлн тең­ге болып бекітіл­ген. Демек жеті айдың өзін­де жыл­дық лимит­тің басым бөлі­гі пай­да­ла­ны­лып қой­ған. Заң бой­ын­ша биыл Ұлт­тық қор­дан ныса­на­лы транс­ферт қарастырылмаған.

Ұлт­тық банк бюд­жет­те­гі кон­со­ли­да­ция әзір­ге кірісті күрт өсі­ру арқы­лы емес, шығы­стар­ды шек­теу арқы­лы жүріп жатқа­нын атап өте­ді. Бірін­ші жар­ты­жыл­ды­қта мем­ле­кет­тік шығы­стар номи­нал­ды түр­де 11,7%-ға ұлғай­ға­ны­мен, олар­дың ЖІӨ-дегі үлесі 24,7%-дан 23,5%-ға төмен­деді. Мұнай­лы емес дефи­цит 7,1%-ға дей­ін қысқар­ды. Бірақ жал­пы бюд­жет тап­шы­лы­ғы, керісін­ше, ЖІӨ-нің 3,2%-ына дей­ін өскен.

Оған қоса, бюд­жет­ке қары­здың өзі барған сай­ын қым­батқа түсіп келеді. Жеті айда мем­ле­кет­тік боры­шты өте­у­ге 2,43 трлн тең­ге жұм­салған. Ал бүкіл жылға жос­пар­ланған сома 3,47 трлн тең­ге болып отыр. Яғни, қарыз бой­ын­ша пай­ы­здар мен төлем­дер­дің өсуі білім, ден­са­улық сақтау, инфрақұры­лым секіл­ді басқа бағыт­тарға жұм­са­ла­тын бюд­жет ресур­сын бір­тін­деп тарылтады.

Бұдан бөлек, кіріс пен шығыс ара­сын­дағы алшақтық та кеңей­іп отыр. Қаңтар-шіл­де­де рес­пуб­ли­ка­лық бюд­жет шығы­ста­ры 14,75 трлн тең­ге­ге жет­се, кірістер 12,36 трлн тең­ге бол­ды. Бюд­жет тап­шы­лы­ғы бірін­ші жар­ты­жыл­ды­қтағы 2,13 трлн тең­ге­ден жеті ай қоры­тындыс­ын­да 2,8 трлн тең­ге­ге дей­ін өсті. Оны қар­жы­лан­ды­ру үшін жыл басы­нан бері 4,68 трлн тең­ге көле­мін­де қарыз тартылған.

Осы­лай­ша салық рефор­ма­сы­ның алға­шқы нәти­же­сі күтіл­геніне қараған­да қара­ма-қай­шы болып шықты. Иә, салық көбірек жина­лып жатыр. Бірақ ол бюд­жет­тің құры­лым­дық про­бле­ма­сын жой­ған жоқ. Сон­ды­қтан оған бола­шақта рефор­ма емес, кор­рек­ция деген атау берілуі мүм­кін. Себебі рефор­ма ­– іргелі нәр­се­лер­ді өзгер­тетін ұғым. Әзір­ше іргелі түр­де өзгер­ген ештеңе көрінбейді.

Осы­ған орай отан­дық жетек­ші қар­жы­гер­лер, эко­но­мист-ғалым­дар мен салық сарап­шы­ла­ры­ның жаңа рефор­маға қаты­сты нақты пікір­лері мен сыни көзқа­рас­та­ры төмен­де­гі­дей. Олар­дың ойын­ша, жаңа кодекстің басты жетісті­гі – бюро­кра­ти­я­ның аза­юы және салық жүй­есінің айтар­лы­қтай оңтай­лан­ды­ры­луы. Мәсе­лен, құжат аясын­да салық есеп­тілі­гінің көле­мі 30%-ға, ал салық түр­лері 20%-ға қысқартылды.

Қар­жы және мик­ро­эко­но­ми­ка шолу­шы­сы Айбар Олжа­ев бұл рефор­ма­ны ел эко­но­ми­ка­сы үшін таң­дау жасау қажет болған маңы­зды жолай­ы­рық деп есептейді.

«Біз қазір­гі қал­пы­мы­з­бен жүре беру­ге бол­май­тын кезең­ге жет­тік, әйт­пе­се бюд­жет­тік кри­зис­ке шал­ды­ғар едік. Жаңа рефор­ма – мем­ле­кет пен биз­нес ара­сын­дағы жаңа қоғам­дық келісім­шарт. 7 арнайы салық режи­мінің тек 3‑еуге дей­ін оңтай­лан­ды­ры­луы кәсіп­кер­лер­дің «көлең­ке­ден» шығып, заң­ды аяда ашық жұмыс істе­уіне үлкен сер­пін береді», – дей­ді ол.

«Ата­ме­кен» ҰКП басқар­ма төраға­сы­ның орын­ба­са­ры Тимур Жар­ке­нов рефор­ма­ның әділет­тілік ұста­ны­мы­на негіз­дел­генін қолдайды.

«Салық режим­дерін қысқар­ту – жай ғана ыңғай­лы­лық емес, бұл нақты эко­но­ми­ка­лық қисын. Енді­гі салы­қтық жүк­те­ме кәсіп­кер­дің шынайы табыс дең­гей­іне сай келеді. Әсіре­се жеңіл­детіл­ген декла­ра­ция мөл­шер­ле­месін аймақтар­да 2%-ға дей­ін төмен­де­ту мүм­кін­ді­гі жер­гілік­ті биз­не­сті дамы­туға тап­тыр­мас құрал», – дей­ді биз­несқа­уым­да­стық өкілі.

Рефор­ма­ның ең көп талқы­ланған және сарап­шы­лар тара­пы­нан үлкен сынға ұшы­раған тұсы – қосым­ша құн салы­ғы­ның (ҚҚС) 12%-дан 16%-ға дей­ін көтерілуі және оның шегінің 10 мың АЕК-ке дей­ін төмен­детілуі болды.

Салық сарап­шы­сы, есеп­ші Ана­ста­сия Мако­ва осы­ған бай­ла­ны­сты ҚҚС өсі­мінің қара­пай­ым тұты­ну­шы­лар­дың қал­та­сы­на тіке­лей әсер ететінін алға тартады.

 «ҚҚС мөл­шер­ле­месінің артуы мен шегінің төмен­де­уі елде­гі бар­лық тау­ар­лар мен қыз­мет­тер­дің қым­бат­та­уы­на алып келеді. Бұл өзгеріс үй жанын­дағы кіші­гірім дүкен­дер­ге әсер етпей­ді деген пікір қате. Себебі олар тау­ар­ды ҚҚС төлей­тін ірі жет­кі­зу­шілер­ден сатып ала­ды. Демек, фис­кал­дық жүк­те­менің өсуі түп­теп кел­ген­де инфля­ци­я­ны жыл­дам­да­тып, өнім­ді соңғы сатып алушы – халы­қтың мой­ны­на түседі», – дей­ді маман.

Жал­пы алғанда,көптеген қар­жы­гер­лер мен эко­но­ми­стер ҚҚС өсі­мі мен арнайы салық режим­дерін қысқар­ту­дың бір мез­гіл­де енгізілуін құп­та­ма­ды. Олар­дың пікірін­ше, егер бұл өзгерістер кезең-кезеңі­мен, биз­не­стің бей­ім­де­луіне уақыт бере оты­рып жасалған­да, нарық үшін соққы аз болар еді.

Жаңа Салық кодексін­де алғаш рет Жеке табыс салы­ғы­ның (ЖТС) про­грес­сив­ті шка­ла­сы енгізіл­ді. Жыл­дық табысы 8 500 АЕК-тен (шама­мен 33,4 млн тең­ге) аса­тын аза­мат­тар үшін салық мөл­шер­ле­месі 10%-дан 15%-ға дей­ін өсті.

Эко­но­мист-ғалым­дар бұл қадам­ды халы­қа­ра­лық тәжіри­бе­де бар әділ­дік ұста­ны­мы деп баға­лай­ды. Бай­ы­ған сай­ын мем­ле­кет­ке төлей­тін үлесің де артуы тиіс. Алай­да ғалым­дар бұл жүй­енің тиім­ді жұмыс істе­уі үшін сыбай­лас жемқор­лы­қ­пен күрес пен кірістер­ді жал­пы­ға бір­дей декла­ра­ци­я­ла­удың таза­лы­ғы жоға­ры дең­гей­де болуы шарт екенін ескертеді.

Салық сарап­шы­ла­ры­ның бірі Жарқын Ибра­е­ва рефор­ма бары­сын­дағы заң­на­ма­лық тұрақ­сызды­қтар мен құбыл­ма­лы ере­же­лер­ді сынға алды.

«Жаңа кодек­сте өзін-өзі жұмыспен қам­ты­ған­дарға жеке кәсіп ашпай-ақ жұмыс істе­у­ге рұқ­сат беріл­гені­мен, олар­дың арнайы банк шот­та­рын ашу төңіре­гін­де­гі талап­тар бір­не­ше рет өзгер­ді. Бір­де мін­дет­ті деді, кей­ін мін­дет­ті емес деп жари­я­ла­ды, артын­ша қай­та талап етті. Мұн­дай тұрақ­сыздық кәсіп­кер­лер мен өзін-өзі жұмыспен қам­ты­ған­дар­дың ара­сын­да түсін­бе­ушілік туды­рып, рефор­маға деген сенім­ді азайтады».

 Түй­ін

Сарап­шы­лар­дың пікірін сара­лай келе түй­гені­міз, Қаза­қстан­дағы жаңа салық рефор­ма­сы екі­жүзді өткір қылы­шіс­пет­ті. Бір жағы­нан, ол бюд­жет тап­шы­лы­ғын жауып, салы­қтық әкім­ші­лен­діруді цифр­лан­ды­ру мен оңтай­лан­ды­ру арқы­лы биз­не­стің жұмысын жеңіл­дет­се, екін­ші жағы­нан, ҚҚС пен ЖТС өсі­мі биз­нес пен халы­ққа қосым­ша қар­жы­лық сал­мақ салып отыр. Рефор­ма­ның түп­кілік­ті табысы Үкі­мет­тің осы фис­кал­дық қысым мен эко­но­ми­ка­лық өсім ара­сын­дағы тең­герім­ді қан­ша­лы­қты сақтай ала­тын­ды­ғы­на бай­ла­ны­сты болмақ.

Сар­баз ҚҰТ-МҰХАММЕД, «D»