«Маған атақтың дымға керегі жоқ, сахнаға шығар алдында хабарлағанда болмаса…» деп қойып қалды өнер саласында жүрген бір сабаз. Мүләйімсіген тағы бір әнші: «Атақ деген тек арнаулы емханаға тіркелу үшін керек екен», деді. Екеуінде де тұтынушылық пейіл, жеке басына пайда іздеу бар. Бәлкім, мұндай мәжбүрлік пен пенделіктің себебін түсінуге де болатын шығар.
Дегенмен әлгі ойдағылар шын атаққа кәсіби шеберлікті шыңдап, тұлғалық болмысты биіктетіп қана қол жеткізілетінін жақсы біледі. Бірақ өзін дүрмектің ішінде көргісі келеді. Сондықтан атақтан, марапаттан дәмесін жасырмайды. Сөйтіп оны тезірек алудың жолын іздейді.
«Талапты тас жарар» дегендей, әрқашан шын талант иесі халықты атағымен емес, өнерімен тәнті еткен. Сондай-ақ қайбір іс-шара жүргізушісі «Сізді кім деп жариялайын?» деп әншінің алдынан өтуі үлкен этикет пе? Абзалы – кім екенін алдын ала біліп тұрғаны.
Қазір жиында, жиналыста, дөңгелек үстел барысында «Атақ-дәрежемді ескерерсің, ғылым докторы, академик екенімді ұмытпа, пәлен сыйлықтың иегері екенімді қоса айт!» деп назданатындар шықты. Жүргізуші айта қалмаса, қайта бұрылып, дөңайбаттанып, ұрыс шығаруға дейін барып жатады. Немесе ұйымдастырушыға ескертуді «кәсіби борыш» санайды.
Нарцисс адамның өзі туралы пікірі аса зор, ол үшін қоғамдық пікірдің құны шамалы. «Мынаның есі дұрыс па?» деген сын олардың ойына кіріп те шықпайды.
Кешегі қиын кезеңнің өзінде «Адам өз атын атағымен емес, еңбегімен көтереді» дейтін. Сонда азан шақырып қойған есім-сойын неге азсынады екен? Өзінің жетістігі, яки не тындырғаны, ел білетін аты-жөні, көпшілік арасындағы беделі, сый-құрметі атақ-дәрежемен ғана өлшене ме?..
Шіркін, осындай сұрақ солардың өзіне қарата қойылды ма екен?
Бұл – жадағай, ақыл мен сана көтермейтін үрдіс баспасөз бетіне, әлеуметтік желіге көшкелі де біршама уақыт өтті.
Кезінде ұлттың белгілі тұлғасы, классик жазушы Ғабит Мүсірепов: «Атақ қоспасы адам бейнесін бұзып жібереді» деген екен. Сөз зергері қалай дәл тауып айтқан десеңізші.
Арамызда жеке картасына (визитка) қоғамдық ұйымдарға мүшелігін шұбыртып, сірестіріп жазатын замандастар да жоқ емес. Қасиетті Меккеден оралған соң, «пәленше, түгенше қажы» деп қол қоятын әдет қалыптасты. Оны ісіне қарап, үлгі тұтқан өзгелер айтса, жараспай ма? Қарапайым, қанағатшыл адам өзін «абыз-әулие» қатарына қосуға тырыспаса керек.
Қазір елге еңбек сіңіргені бар, сіңірмей-ақ сол «атаққа» кездейсоқ енгені бар – бәрі шатысып кетті. Рас, бұл дүрмек, әсіре шапқылау ұзаққа бармас. Ақылды, көшелі азаматтар, жауапты қарапайым адамдар осыдан жиеркенетінін айта бастады. Яғни, бұл дерт жұртшылық талқысынан, қоғамның сүзгісінен өтіп жатыр. Оның жауабы – жай ашу болмайды, елдік парасат, ұстаным болады.
Қарап тұрсақ, ұялмағанның бәрі тек «әнші» емес екен. Кәсібіне, жасына қарамайтын көрінеді. Шындығында, мұндай берекетсіз үрдіс олардың білім-өресін, ар-ұятын, ынсабын, көзқарасын білдірсе керек.
Халқымызда «Бай кедей болса да, мақтанғанын қоймайды» дейтін мәтел бар. Қырық жылдық байлығы есінен шықпаған соң, екі сөзінің бірін «меннен» бастап, сонымен аяқтайтын бейбақтар да көбейіп тұр. Біздіңше, «мен» есімдігін жиі қолданатын кісінің менмендігі дәлелдеуді қажет етпейді.
Өз-өзіңді жақсы көріп, бағалау – әсте өзгенің алдында мақтану, жөнсіз көкірек керу емес. Атағын, дәреже-даңқын қосып айтпаса, көңілі көншімейтін жаман әдеттен арылуға әбден болады. Ол үшін замандастар өз ортасында әдеп нормаларынан аспауды енгізіп, адами борыш пен міндетіне алса жеткілікті.
Тағы бір оғаш қылық – өзі туралы үшінші жақтан айтуға құмарлық етек жая бастады. Өзін-өзі мақтап, масайраудың бұл түрін де тежемесе болмас!
Жалпы, әрбір ел, тұтас халық қоғамдық орындардағы ортақ мәдениетін, тәртібін өздері қалыптастырады. Сондықтан әр азамат қоғамды, қауымды сыйлап, елдік дәстүр мен ортақ адами мәдениетке бағынып, сөзі мен іс-әрекетіне, мінез-қүлқына жауапты болғаны жөн деп санаймыз.
Дархан МЫҢБАЙ
