Келешегіміздің қалай қалыптасуы САЙЛАУШЫЛАРДЫҢ ЫҚТИЯРЫНДА

Міне, биы­лғы жылы 15 науры­зда рес­пуб­ли­ка­лық рефе­рен­дум­да қабыл­данған жаңа Кон­сти­ту­ция негізін­де қалып­та­са­тын тұңғыш Құры­л­тай сай­ла­у­ы­на үш-ақ күн қал­ды. Бұл – шын мәнін­де елі­міздің мем­ле­кет­тік құры­лы­сын­да бет­бұры­сты кезең. Осы­ған бай­ла­ны­сты біраз күн бұрын кезін­де аудан әкі­мі, облыс әкі­мінің орын­ба­са­ры, Пре­зи­дент әкім­шілі­гі бас­шы­сы­ның орын­ба­са­ры, Мәде­ни­ет және ақпарт мини­стрі, Мәжіліс депу­та­ты болған қоғам және мем­ле­кет қай­рат­кері, әріп­тесі­міз Дар­хан Мың­бай «Фейс­бук­те»:

«Заң мен тәр­тіп, пікір­де, істе, орта­да – таза­лық сияқты өзек­ті құн­ды­лы­қтарға мән беру жөнін­де аз айты­лып жатқан жоқ. Әрине, ел-жұр­ты­мы­здың басты тіле­гі – мем­ле­кет­тік басқа­ру құры­лым­да­ры­на нағыз отан­шыл аза­мат­тар­дың, білік­ті, жау­ап­ты маман­дар­дың келуі.

Жал­пы халы­қтың қала­уы – елі­міздің ең лай­ы­қты аза­мат­та­рын Құры­л­тай депу­тат­та­ры қата­ры­нан көру. Рас, мұны жүзе­ге асы­ру тиісті заң­дарға сәй­кес атқа­ры­ла­ды. Әділ­ді­гін айт­сақ, ол – тұтас халқы­мы­здың еркін­де­гі іс, әрбір сай­ла­у­шы­ның заң­ды құқы.

Кезін­де Алаш ардақты­сы Ахмет Бай­тұр­сы­нұ­лы: «Сай­лау деген өзіңе бер­ген ықти­яр» деген. Бұл аны­қта­ма жай­дан-жай айтыл­ма­са керек. Сон­ды­қтан осы жылғы 23 тамы­зға бел­гі­лен­ген сай­ла­удың жөні бөлек», – деген пара­сат­ты пай­ы­мын жариялады.

Иә, елі­міздің даму келе­ше­гі тұрғы­сы­нан шын мәнін­де бұл сай­ла­удың жөні бөлек және бұры­нғы сай­ла­у­лар­дан өзге­рек. Өйт­кені бұған дей­ін­гі Пар­ла­мент Мәжілісінің депу­тат­та­ры ара­лас сай­лау жүй­есі арқы­лы неме­се депу­тат­тық құрам­ның бір бөлі­гі мажо­ри­тар­лық жүйе – бір ман­дат­ты округ­тер бой­ын­ша нақты кан­ди­датқа дауыс беру, ал екін­ші бөлі­гі про­пор­ци­о­нал­ды жүйе – пар­ти­я­лық тізім­дер бой­ын­ша сая­си пар­ти­я­ларға дауыс беру арқы­лы сай­лан­ды. Көп­те­ген сарап­шы­лар мажо­ри­тар­лық жүйе сай­ла­у­шы­ларға өз аймағы­нан нақты бір тұлға­ны таң­да­уға мүм­кін­дік беретінін және сол арқы­лы бел­гілі бір дәре­же­де аза­мат­тар­дың сай­ла­у­ға қызы­ғу­шы­лы­ғы мен бел­сен­ділі­гіне оң әсер ететінін айта­ды. Ал біз­де тұрғын­дар­дың сая­си пар­ти­я­ларға деген көзқа­ра­сы бел­гілі, көп­шілік­те «қай­сы бірі басы­мы­зға шырақ жаға­ды» деген пес­си­ми­стік көзқа­рас басым.

Оның үстіне Қаза­қстан Орта­лық сай­лау комис­си­я­сы­ның (ОСК) 2026 жылғы 2 тамы­здағы ресми мәлі­меті бой­ын­ша сай­ла­у­шы­лар тізі­міне енгізіл­ген 12 605 788 аза­маттың 11 мил­ли­он­нан аста­мы неме­се 87 пай­ы­здан астам тұрғын ешқан­дай пар­ти­яда жоқ! Осы тұрғы­дан алған­да, ертең­гі Құры­л­тай сай­ла­у­ын­да сай­ла­у­шы­лар­дың бел­сен­ділі­гі қалай бола­ды деген сұрақ өте өзек­ті. Ал біздің отан­даста­ры­мы­здың басым көп­шілі­гін­де: «Мен бар­ма­сам да сай­лау өте­ді, бәрібір билік өзі таң­даған кан­ди­дат­тар­ды өткі­зеді» деген қасаң пікір басым. Көп жер­лер­де сай­ла­у­ға дай­ын­дық мәсе­лесі де көңіл көншітпейді.

Мыса­лы, жуыр­да ғана Талғар ауда­ны­на жұмыс сапа­ры­мен келіп, ауыл әкім­дері­мен кеңес өткіз­ген Алма­ты облы­сы­ның әкі­мі Марат Сұл­танға­зи­ев олар­дың халы­қ­пен жұмысы­ның әлсізді­гіне, алдағы Құры­л­тай сай­ла­у­ы­на аза­мат­тар­дың бел­сен­ді қаты­суы бой­ын­ша жүр­гізіп жатқан элек­то­раль­дық үгіт-наси­хат жұмыста­ры­ның қанағат­та­нар­лы­қ­сыз екеніне назар ауда­рып, жер­гілік­ті бас­шы­лар­ды жер­ден алып, жер­ге сал­ды. Басқа аймақтар­дағы жағ­дай да бұдан көп әрі емес десек, осы­ның өзі нағыз толы­ққан­ды сай­лау бола­ды және ол әділ өте­ді деген сенім­ге біраз сел­кеу түсіреді.

Мей­лі, мұның бәрін болжам, күдік дей­ік, нақты нәти­жені сай­ла­удың өзі көр­се­те­ді. Бірақ дана баба­ла­ры­мыз баяғы­дан-ақ «жақ­сы­лы­ққа жоры да, жаман­ды­қты тақап қой» деген. Қалай деген­де де, біз шын мәнін­де халқы­мыз аңсаған әділ қоғам, әділет­ті мем­ле­кет құра­мыз десек, Қаза­қстан билі­гі тұрғын­дар­дың елдік, мем­ле­кет­тік мәсе­ле­лер­ге бей-жай қара­май­тын аза­мат­тық, сая­си бел­сен­ділі­гін арт­ты­рып, кез кел­ген сай­ла­у­ға сана­лы түр­де жап­пай қаты­са­тын­дай тетік­тер қалып­та­сты­руы керек!

Ата заңға сәй­кес, билік­тің қай­нар көзі – халық десек, оны сай­лау жолы­мен өз өкілет­ті­гін Құры­л­тай депу­тат­та­ры­на беру арқы­лы қалып­та­сты­ру – жоға­ры­да Ұлт ұста­зы, Алаш ардақты­сы Ахмет Бай­тұр­сы­нұ­лы айтқан­дай, сай­ла­у­шы­ның ықти­ярын­дағы дүние. Ол тек құқық емес, соны­мен бір­ге пер­зент­тік парыз һәм аза­мат­тық жауапкершілік!

Ал біз көп жағ­дай­да сол пары­зы­мы­зды орын­да­май­мыз және жау­ап­кер­шілік­тен қаша­мыз. Сөй­те тұра, билік­тен халы­ққа жағ­дай жаса­уын, эко­но­ми­ка­ны, әле­умет­тік сала­ны, әде­би­еті­міз бен мәде­ни­еті­мізді дамы­ту­ды, табысы­мы­зды молай­ту­ды, тұр­мысы­мы­зды жақ­сар­ту­ды талап ете­міз. Осы дұрыс па?! Егер біз кон­сти­ту­ци­я­лық құқы­мы­зды пай­да­ла­нып, пер­зент­тік парыз һәм аза­мат­тық жау­ап­кер­шілі­гі­мізді толық сезініп, сай­ла­у­ға жап­пай қаты­сып, өзі­міз сол талап­тар­ды орын­да­уға лай­ық – сау­ат­ты, халы­қ­шыл, мем­ле­кет­шіл, сөзіне жау­ап беретін, уәде­ге берік, ісіне мығым, батыл тұлға­лар­ды сай­ла­ма­сақ, онда бұл талап­тар қалай орындалады?!

Сон­ды­қтан да мен бірін­ші кезек­те кез кел­ген іске, мей­лі ол сай­лау, рефе­рен­дум, тіл мәсе­лесі, білім беру, ден­са­улы­қты сақтау, ұрпақ тәр­би­есі бол­сын, халы­қтың өзі сана­лы түр­де бел­сен­ді қаты­сып, халы­қтың өзі шешетін тетік­тер қалып­та­суы керек деп санай­мын. Ол үшін бірін­ші кезек­те сая­си пар­тия құру мәсе­лесін мей­лін­ше жеңіл­детіп, аза­мат­тар­дың сая­си бел­сен­ділі­гін, құқы­қтық білі­мін, көш­бас­шы­лық қаси­ет­терін дамы­туға күш салу қажет.

Екін­ші­ден, бұрын жазға­ным­дай, сай­ла­у­ға қаты­сқан әрбір сай­ла­у­шы­ға сол күні бел­гілі бір мөл­шер­де, айта­лық 3 айлық есеп­тік көр­сет­кіш көле­мін­де, сый­ақы төлеу ере­же­сі енгізілуі тиіс. Керісін­ше, қаты­спаған сай­ла­у­шы­ларға оған 2 есе мөл­шер­де айып­пұл салу керек. Әдет­те қай­бір заң тала­бын орын­да­маға­ны үшін, мыса­лы, көше­де, қоғам­дық орта­да, көлік­те түкір­гені, сіңбір­гені үшін айып­пұл салы­на­ды ғой! Ал сай­ла­у­ға қаты­спау – мем­ле­кет­тің келе­ше­гіне түкір­ген­мен бір­дей емес пе?!

«Бұған көп қар­жы кете­ді» деген сыл­тау қабыл­дан­ба­уы керек, ел тағ­ды­ры, ұрпақ тағ­ды­ры, мем­ле­кет тағ­ды­ры тұрғы­сы­нан ол ештеңе емес! Оның біра­зы сай­ла­у­ға қаты­спаған сай­ла­у­шы­лар­дың есебі­нен-ақ өте­леді. Есесіне біз нағыз халық билі­гіне қол жет­кі­зе­міз. Сон­да ғана біз жаңа Кон­сти­ту­ци­я­мы­здың 4‑бап, 1‑тармағында жазы­лған: «Қаза­қстан халқы – мем­ле­кет­тік билік­тің бір­ден-бір баста­уы және еге­мен­дік иесі» деген кон­сти­ту­ци­я­лық құқы­қты, Бай­тұр­сы­нұ­лы айтқан ықти­яр­ды (ерік­ті) жүзе­ге асы­ра­мыз. Себебі адам­ның сана­сын бай­лық биле­ген заман­да қоғам­ды мате­ри­ал­дық қызы­қты­ру арқы­лы ғана алға сүй­ре­у­ге бола­ды деп ойлай­мын. Басқа жол жоқ!

Әрине, бұл ­– баста­ма. Бірақ фран­цуз­дың әйгілі жазу­шы­сы Оно­ре де Баль­з­ак­тың пікіріне жүгін­сек, баста­ма әрқа­шан деректен биік!

Құт­мағам­бет ТАЛАПБАЙҰЛЫ