ЕРГЕНЕ ҚОҢ–  ҚАЗАҚТЫҢ ТАРИХИ ОТАНЫ

ҚР Прези­ден­ті Қасым‑Жомарт Тоқа­ев­тың «Қаза­қстан – Алтын Орда мұра­гері» атты баян­да­ма­сының ізі­мен

«Құт­ты қоныс» іздеу – әлем халы­қта­ры­ның дүни­е­та­ны­мын­да жақ­сы өмір­ді күт­кен арман-аңсар­дан туған руха­ни интен­ция» деп қояды ғалым­дар. Қашанғы құр ауыз сөз­бен жүре бересіз­дер? «Дала фило­со­фы» деп Шоқан атаған Асан қай­ғы баба­мыз ізде­ген Жерұй­ы­ғы бар ма екен, бар бол­са қай жер екен деп кім ойла­нып­ты? Тап­ты ма екен? Асан ата Әз Жәні­бек­ке: «Тапқан жер­ге ел көшір, Оны неге біл­мей­сің?» деді емес пе? Жерұй­ы­қты көр­ген­де: «Алла таға­ла сені шын көңілі­мен жаратқан екен» деп­ті. Али­асқар шежіресін­де Асан қай­ғы абыз мұң­шы: «Айыр­та­удың ете­гін­де Жерұй­ы­ғы бар, Артар таудың ұйы­ғын­да құй­ры­ғы бар» деген екен. Алай­да Жерұй­ы­ққа барар жол­да жалғыз ұлы Абат қай­тыс болып, өзі де қай­ғы­дан шөгіп қала­ды. Сол жер­де дүни­е­ден өтеді.

Сол заман­да Жерұй­ы­ғын Тес­кен­тау атаған еді. Сон­ды­қтан ел ара­сын­да: «Асан қай­ғы­ның жаны Тес­кен­та­уға кетіп қал­ды» деген сөз қалған. Тес­кен­тау дегені­міз бол­са, Рашид ад-дин айтқан Ергене қоң – Шыңғыс хан­ның маңғол­да­ры шыққан жер. «Құпия шежіре­де­гі» Бөр­те шене мен Құба марал­дың теңіз­ден өтіп шыққан жері. Яғни, Шоқан айтқан­дай, Қоңы­рат­тар жет­піс жер­ден от қой­ып, Қиян мен Нүкүз сай­дың кіре берісін бітеп тастаған жар­та­сты ерітіп, тауды тесіп шыққан жер – Тескентау.

Серік­бол Қон­ды­бай: «Қаза­қтың тарихы Кан­г­хадан баста­ла­ды» деген еді. Кан­г­ха дегені­міз – иман­жүзді халы­қтың тұра­тын жері. Арий­лер­дің қаси­ет­ті кіта­бы «Аве­ста­да» ата­ла­ды. Кан­г­ха дегені – арба, арба­лы. Үркі­ген аққу­лар­дың қаңқыл­дап дыбыс шыға­руы­нан болған атау. Оры­стың «Сло­во о пол­ку Иго­ре­ве» атты эпо­сын­да бұл арба­лар жөнін­де: «Скри­пят теле­ги полу­но­щи, рцы лебе­ди рас­пу­же­ны» деп айты­лған. Яғни, Кан­г­ха, Қаңға, Қаңғы­лы дегені – бұл ата­удың баста­пқы нұсқасы.

Башқұрт­та осы күн­дері де пәу­ес­кені «кан­га» деп атай­ды екен. Яғни, Кан­г­ха, Қаңға, Қаңғы­лы, Қаң­лы дегені­міз – арба­лы деген сөз. Орыс ғалы­мы Ари­стов: «Канглы явля­ют­ся не менее древним пле­ме­нем, чем дула­ты. Веро­ят­но, имен­но они упо­ми­на­ют­ся в «Аве­сте» и в «Махаб­ха­ра­те» деген екен. Кеңес дәуірінің заңғар ғалы­мы Сер­гей Кля­штор­ный: «Все иссле­до­ва­те­ли кан­г­юй­ской про­бле­мы исхо­дят из поло­же­ния, незыб­ле­мость кото­ро­го не под­вер­га­лась сомне­нию, – о тож­де­стве Кан­г­юя Чжан Цяня с Кан­г­хой Аве­сты» дейді.

«Шан хай цзын» атты қытай мифо­ло­ги­я­сы­ның жинағын­да біздің дәуірі­міз­ге дей­ін­гі үшін­ші мың­жыл­ды­қтағы бір тау жөнін­де: «На Запа­де (от Китая) нахо­дит­ся жерт­вен­ник Сюнью­ань (Холм масте­ров колес­ниц). Стре­ля­ю­щие из лука не сме­ют пус­кать стре­лы в сто­ро­ну запа­да, боят­ся Жерт­вен­ни­ка Сюнью­ань» деп айты­лған екен. Яғни, бұл жер­де арба жаса­у­шы­лар­дың тауы айты­лып тұр. Сюнью­ань дегені – арба. Ал енді док­тор дәре­же­сін­де­гі қазақ ғалым­да­ры қаң­лы деген­ді канал, қан сөзі­нен болған деп, елді ада­сты­рып отыр. Әбілға­зы мен Шәкәрім­дер қаңлы­ның арба­лы екенін айтып кет­кен­де, сон­да бұл не? Қазақ халқы­ның қолы жет­кен өрке­ни­етін жоққа шыға­ру ма?

Қытай­дың бар­лық деректерін­де Батыс (запад) деп қазір­гі Ферға­на аңға­ры айты­ла­ды. Батыс өңірі дей­ді (Запад­ный край). Тіп­ті оры­стар­дың «Велес» кіта­бын­да: «Род сла­вян потек туда, где солн­це спит в ночи и где никто не уми­ра­ет» деп күн­нің батқан жағын айта­ды. Ал енді «Зем­ля Обе­то­ван­ная» атты кітап­тың авто­ры, шежіре­ші, тарих­шы, тілбілім­ші мифо­лог Қай­рат Зары­п­хан Ферға­на, Фарға­на, Пар­кан ата­уы­ның «Аве­ста­да» аталған Бара-Кан­г­ха ата­уы­нан болға­ны­ның көп­те­ген дәлел­дерін кел­тіреді. «Манас» жырын­да Бар­га­на аталған. Ферға­на аңға­ры арқы­лы ағып жатқан Сыр­да­рия өзенінің ежел­гі ата­уы Кан­ка да осы­ны айтып тұр. Яғни, бұл аңғар Фер­до­уси­де аталған Кан­г­ха, Кан­г­дез (канг дай әз?) – тау қама­лы бола­ды. Афро­сиа­б­тың бекі­нетін тау қамалы.

«Алпа­мыс» жырын­да «Қарақан тауда қама­лым» деп ата­ла­ды. (Қара Кан­г­ха). Ал енді док­тор, ака­де­мик ата­у­ла­ры бар қаза­қтың тарих­шы ғалым­да­ры­ның бір­де-біре­уі осы­ны айта алмаған. Автор Жерұй­ы­қты «Алпа­мыс», «Маа­дай Қара», «Асан қай­ғы, Абат, Тоған», «Қарға бой­лы Қазтуған» жыр­ла­ры­нан тауып отыр. Осы жыр­лар­ды кезін­де зерт­теп, еңбек жазған Лев Гуми­лев, Сура­за­ков, В. Жир­мун­ский, М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, М.Ғабдуллин, Т. Сыды­қов, Р. Бер­ді­бай, С.Қасқараев, Ш.Ыбраевтар ештеңе таба алмаған. Өйт­кені олар евро­цен­три­стік бағыт­тағы оры­стың тарих, әде­би­ет мек­тебі­нен оқып шыққан­дар еді. Олар кеше­гі өткен заңғар ғалым, док­тор Талас Омар­бек айтып кет­кен­дей: «Кеңес дәуірінің ауруы­на ұшы­раған­дар» еді.

Ергене қоң және Асан ата­мы­здың айтып кет­кен Жер жұмағы да осы – Ферға­на аңға­ры бола­ды. «Алпа­мыс» жырын­да «жер-ошақтай бұл аңғар» деп ата­ла­ды. Ошақ – үшбұры­штың бел­гісі (тре­но­га). Осы­дан үшбұрыш таң­ба­лы Ошақты руы­ның ата­уы шыққан.

Қазақ-совет ғалым­да­ры Қазақ совет энцик­ло­пе­ди­я­сын­да: «Ферға­на аңға­ры­ның әбден қалып­тасқан қабы­рға­ла­ры дұрыс үшбұры­шты құрай­ды, Мыр­за­шөл­ге қараған жалғыз қақ­па­сы бар, ежел­гі ата­уы Иар­га­на» деп айтып кет­кен еді. Бұл жалғыз қақ­па жөнін­де Рашид ад-дин де жазып кет­кен еді. Міне, біздің бой­тұ­ма­ры­мы­здың үшбұры­шты қалы­бы осы­дан болған.

«Маа­дай Қара» жырын­да бұл Ферға­на аңға­рын Жер-Тұмар деп атаған (орыс­ша Дьер-Дью­мар). Бұл эпо­ста осы Жер-Тұмар­дың үш бұры­шын­да үш таудың бар екені айты­ла­ды. Кель­тілер­дің мифо­ло­ги­я­сы да осы үш тауды айта­ды (Тир на Ног). Қай­рат Зары­п­хан­ның «Зем­ля Обе­то­ван­ная» атты кіта­бы­ның мұқа­ба­сын­да кель­тілер­дің салған суреті тұр. Яғни, үшбұры­шты жасыл кеңістік­тің үш бұры­шын­да үш тау салы­нған. Бұл тау­лар­ды Қазақ мифо­ло­ги­я­сын­да Үш Қиян дей­ді. Аме­ри­ка­лық үндістер­дің «Пополь Вух» атты шежіресін­де Три Чоко­ха (шоқы ақ) деп аталған. «Кодекс Тро­ана» атты дере­гін­де Гли­ня­ные хол­мы Му, «Ер Тарғын» жырын­да Үш Шар­бақ, қытай деректерін­де Бай тау, Құт тау, Түстік тау деп ата­ла­ды. Осы үш таудың орта­сын­да Өлме­стің суы бар дей­ді. Бұл тау­лар Ферға­на аңға­рын­да әлі тұр. Ғары­штан түсіріл­ген фото­су­рет­те анық көрі­неді. Біре­уі сол – тақ Сүлей­мен тауы. Бұл жөнін­де қырғыз сан­жы­ра­шы­сы Аши­ра­ли Жол­до­шев айтып отыр. Үшбұрыш – әйел-ана­ның жаты­ры­ның таным­бел­гісі екені бел­гілі (сим­вол жен­ско­го нача­ла, вра­та жиз­ни. – грек.). Яғни, үшбұры­шты Ферға­на аңға­ры тео­соф-ғалым Бла­ват­ская айтқан – Все­лен­ская Матерь, Серік­бол айтқан Арғы Ана қоны­сы, Жер Ана­мыз бола­ды (Жер Ана жаты­ры). Шумер­лер Нин­х­ур­саг атаған (Нән Құр­сақ – Все­лен­ская Матерь).

«Мен да бей лу» атты қытай дере­гін­де кытай елшісі Чжао Хун: «Тата­ры про­ис­хо­дят от осо­бо­го рода Шато» деп жазған екен. Осы­ған қаты­сты пікірін­де тарих ғылы­мы­ның док­то­ры Мун­ку­ев Шато деген­дер түрік­тер­дің кон­фе­де­ра­ци­я­сы екенін және олар­дың Сол­түстік Қытай­ға Ферға­на аңға­ры жақтан кел­ген­дерін айта­ды. Шато дегені­міз – Шат ой, терең сай­дағы ой, сол Ферға­на аңға­ры­ның көп­те­ген ата­у­ла­ры­ның бірі. «Асан қай­ғы, Абат, Тоған», «Қарға бой­лы Қазтуған» жыр­ла­рын­да Шат, Шам шаһа­ры, Нұр­дың Қара­бай­ы­ры, Қамау­ша деп ата­ла­ды. Қамау­ша еврей­лер­де бұр­ма­ла­нып Кемо­ша бол­са, оры­стар­да Гама­юн (Қамау ін). Қамау­ша дегені – Қиян мен Нүкүз аңы­зын­дағы жалғыз қақ­па­дан кіріп, ол қақ­па­ны бітеп алған­дағы қамалған жер­дің ата­уы. Афро­сиа­б­тың қама­лып қалған Кан­г­ха тау қама­лы, «Алпа­мыс» жырын­дағы «Қарақан тауда қамалым».

Рашид ад-дин «Оғызна­ма­сын­да» маңғол ата­уы­ның мағы­на­сын: «Будь­те все­гда опе­ча­лен­ны­ми» деп түсін­діреді. Әбілға­зы «мұңол» дей­ді. Бұл «мұңал» сөзінің ескі­ше айты­луы. Қазір­гі өзбек­тер­дің «ал» деген­ді «ол» деп айта­тын­да­ры бел­гілі. Елі­нен, жері­нен, туған-туы­сқан­да­ры­нан, қарын­дастан айы­ры­лып, ит арқа­сы киянға ауып кет­кен Қиян мен Нүкүз елі мұң­лы, мұңал бол­маған­да, қан­дай болар еді? Демек, қазір­гі маңғол, мон­гол ата­уы­ның түп мағы­на­сы МҰҢАЛ, МҰҢҒЫЛЫ. Әбілға­зы айтқан МҰҒҰЛ, Ақсақ Темір­дің МОҒОЛ ата­уы да осы баста­пқы МҰҢАЛ ата­уы­ның түр­ле­ну­лері бола­ды. Хал­ха-моңғол­дарға біздің ата­уы­мыз ауы­сқан. Өйт­кені олар­ды қаза­қтар қалқа ретін­де ұстаған. Сон­ды­қтан олар өздерінің «Хва­леб­ная» атты өлең­дерін­де: «Мы были щитом для наро­да мон­гол» дей­ді. Ал енді Құпия шежіре­де­гі «хамаг мон­гол» дегені – біздің тіл­де­гі «қамақ» сөзі­нен қалған. Яғни, қамақ маңғол дегені­міз – Қамау­ша­да қамалған қамақ жұрт, қазақтар.

Жеке маңғол ұлы­сы мен Алтын Орда тарихын Қай­рат Зары­п­хан­ның «Шыңғыс­хан­ның шын­ды­ғы» атты кіта­бы­нан біле жатар­сыздар. Қаза­қтар – Алтын Орда­ның мұра­гер­лері ғана емес, соны құру­шы­лар бола­ды. Асан қай­ғы баба­мы­здан: «Ноғай­лы­ны ертер­міз, Жай­ы­қтан ары өтер­міз, атын бөлек етер­міз» деген сөз қалған. Евро­па­дан табы­лған кар­та­да қазір­гі Қаза­қстан, Қырғыз, Таш­кент жері Cassaky деп көр­сетіл­ген екен.

 Қай­рат ЗАРЫПХАН,

 Мұқтар­хан АБАҒАН,

 Арман АҚМҰҚАН,

 Бақыт­жан РӘШ,

 Мұрат­бек АСАНҰЛЫ,

 Мұрат­бек ОРАЗҒАЛИ,

 Диас ҚҰЗАИР,

 Марат АЙЫЛБЕК,

 Лей­ла ОНЛАШ,

 Кари­на (Ақсұ­лу) АЛТАЙ,

 Ұлжан ШАЙХИЕВА,

 Роза АЛТАЙ Қазақ мәде­ни­ет және шежі­ре танушылары