Өз ана тілін білу және құрметтеу – ӘР ҚАЗАҚТЫҢ ҚАСИЕТТІ МІНДЕТІ

«Әр адам­ның өз тіліне қаты­сты оның мәде­ни дең­гей­ін ғана емес, аза­мат­тық құн­ды­лы­ғын да дәл баға­ла­у­ға болады».

К. Пау­стов­ский

Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Кон­сти­ту­ци­я­сы­на сәй­кес, 37 жыл бойы қазақ тілі мем­ле­кет­тік тіл ретін­де жоға­ры мәр­те­бе алға­ны­на қара­ма­стан, қаза­қтың басым көп­шілі­гі өз ана тілін еле­мей­тін өрес­кел жағ­дай­да әле­умет­тік желінің кей­бір бел­сен­ді пен­де­лері өзге­лер­ді қазақ тілін үйре­ну­ге шақы­ра­ты­ны маған ерсілеу көрі­неді. Өйт­кені Қаза­қстан­да қаза­қтар­дың өздерінің негіз­гі бөлі­гі оры­стіл­ді, өз ана тілін біл­мей­ді, біл­ген­дері әрқи­лы себеп­тер­мен қол­дан­бай­ды, ал солар­дың ара­сын­дағы қол­данған­да­ры орыс сөз­дері мен сөй­лем­дерін шұба­лаң­да­тып мол қосады.

Осы­ған орай кезін­де бел­гілі ақын және пуб­ли­цист Қазы­бек Иса жүре­гіне сызда­уы­қтай батқан назын былай жет­кіз­ген бола­тын: «Тек құл­дар ғана қожай­ын­ның тілін­де сөй­лей­ді… қазақ тіліне басқа ұлт өкіл­дері емес, біздің қаза­қтар қар­сы». Бұл сөз­дер ­– қазақ қоға­мы­ның намысын оятуға және ана тіліне деген жау­ап­кер­шілік­ті арт­ты­руға бағыт­талған ашық мәлім­де­ме іспетті.

Оры­стар мен басқа халы­қтар­дың өкіл­дерін қазақ тілін үйре­ну­ге үгіт­теу – сөкет әре­кет. Қай халы­қтың өкілі бол­са да, басқа ұлт­тың тілін «үйре­ну-үйрен­бе­уі неме­се сөй­леу-сөй­ле­ме­уі» – олар­дың айны­мас ерік­тік құқы­ғы болып сана­ла­ды (бұл қаза­қтар­дың өздеріне де қаты­сты). Сон­ды­қтан оры­стар мен басқа ұлт өкіл­деріне қазақ тілін үйре­ну­ге өтініш жасау әдеп­ке жат­пай­ды және бұн­дай сұра­ныс жасау – пен­денің өзін-өзі қор­ла­уы дер едім. Өзін сый­ла­ту мен құр­мет­те­уді өті­ну де өзін-өзі кем­сітіп, келе­ке ету болып сана­ла­ды. Ең маңы­здысы – бұл әркім­нің таң­дау бостан­ды­ғы мен ерік­тілі­гіне бай­ла­ны­сты: әркім өзі үшін «не қажет­ті, не қажет­сіз» екенін сал­мақтай­ды да, шешім қабыл­дай­ды. Соған сай таң­да­уын жасайды.

 Жал­пы­ға тән ерекшелік – әркім­ге өз Ота­ны, өз тілі қым­бат. Мыса­лы, орыс халқы­ның мақал­да­рын­да «Туған жеріңе пай­да жаса», «Өмір сүру – Отанға қыз­мет ету» деп айты­ла­ды. Ерте­ден Ресей билі­гі елден тыс жер­де тұрып жатқан этни­ка­лық оры­стар­ды үне­мі тари­хи ота­ны­на ора­луға шақы­ра­ды. Ол үшін қоныс ауда­ру кезін­де жеңіл­дік­тер мен көмек­ті көз­дей­тін әртүр­лі қол­дау бағ­дар­ла­ма­ла­ры құры­лған. Соған сәй­кес отан­да­ры­на оралған­дарға құжат­тар­ды ресім­де­у­ге, бей­ім­де­лу­ге, жұмысқа орна­ла­суға, тұрғын үй алуға неме­се өзге де әле­умет­тік шара­ларға жәр­дем­де­су көз­дел­ген. Мұн­дай баста­ма­лар елдің демо­гра­фи­я­лық әле­уетін нығай­туға деген ұмты­лы­спен түсіндіріледі.

Біз­ге де сырт­тағы «қан­даста­ры­мы­зды» (шетел­де­гі қаза­қтар­дың саны шама­мен 7 мил­ли­он­ның төңіре­гін­де) елге тар­ту шара­ла­рын жүзе­ге асы­ру өте өзек­ті екенін айры­қ­ша атап өткен жөн. Қаза­қстан­ның пат­ри­о­ты ретін­де мен үшін ең алды­мен қаза­қтар­ды өзінің ана тілін ардақта­уға, әрқа­шан және бар­лық жер­де қол­да­нуға шақы­ру қажет­тілі­гі бәрі­нен де түсінік­ті. Соны­мен қатар елі­міз­де мем­ле­кет­тік тіл – қазақ тілі көр­кей­іп, мей­лін­ше кең қол­да­ны­ста болуы басты шарт. Шынын­да Қаза­қстан (қазақ+стан) деген мем­ле­кет ата­уы – қаза­қтар­дың Ата­ме­кені екенін паш етіп, негіз­гі мем­ле­кет құру­шы халық ретін­де айқын­дап тұр. Соған қара­ма­стан, елі­міз­де қазақ тіліне өз ден­гей­ін­де сұра­ныс пен қол­да­ны­стың бол­мауы – ақы­лға сый­май­тын сорақы­лық, құл­дық сана­лы бей­ша­ра­лық, рух­тан ада абы­рой­сыздық! Бұл жағ­дай шынын­да да досқа күл­кі, дұшпанға таба, басқа жұр­тқа мазақ екені айдан айқын. Қазақ тілі тіп­ті жуық ара­да жой­ы­лып кету алдын­да тұрға­ны да ерекше қынжылтады.

Осы көпе-көрі­неу рені­шті жағ­дай­ға мән бер­мей, «көз­жұм­бай­лы­лы­ққа» салы­нып, қар­сы­лық біл­діру­шілер­ге айта­рым: Көз­деріңізді ашып, құлақта­ры­ңы­зды түріп, елде­гі қаза­қта­ры­мы­здың өза­ра тіл­де­су­леріне назар ауда­ру­ла­ры­ңы­зды өті­не­мін. Бұл орай­да айқын қоры­тын­ды жасау үшін, арнайы әле­умет­тік сау­ал­на­ма жүр­гі­зудің қажеті жоқ. Шын­дық бір сәт­те өзгер­мей­ді және қоғам­да орын алып оты­рған осы күр­делі кем­шілік әр қадам­да көрініс тауып оты­рға­ны анық: елі­міз­де бар­лық дер­лік үлкен­ді-кішілі қаза­қтар өздерін­ше іштей мақта­на, оны еле­улі дәре­же көріп, бәсе­ке­ле­се, апты­ға жары­са бір-бірі­мен көбіне тек орыс тілін­де тіл­де­су­ге құмар. Бір фран­цуз тури­сі Қаза­қстан тура­лы өз әсер­лері­мен бөлі­се келе, қаза­қтар ара­сын­дағы абсурд­тық жағ­дай­ға қат­ты таңқа­лып, олар­дың қытай­лы­қтарға ұқсай­ты­нын (қаза­қтар­ды қытай­лы­қтар­дан көп жағ­дай­да ажы­ра­туға бола­ды, өйт­кені этно­гра­фи­я­лық ғылым бой­ын­ша олар евро­пео­ид пен мон­го­ло­ид­тың ара­сын­дағы өтпе­лі нәсіл­дің өкіл­дері болып сана­ла­ды), бірақ қан­дай да бір себеп­тер­мен бар­лы­ғы тек орыс тілін­де сөй­лей­тін­дік­терін таңы­рқап атап өткен.

Шын мәнін­де, тіл – тек қарым-қаты­нас құра­лы ғана емес, адам­ның ішкі мәде­ни­еті мен аза­мат­тық жетілуінің маңы­зды көр­сет­кі­ші. Ана тілі – ұлт­тық біре­гей­лік­тің бірін­ші және маңы­зды бел­гісі. Ана тіліне деген құр­мет өз еліне, оның тарихы мен халқы­на деген құр­мет­ті біл­діреді. Ана тілін­де сөй­ле­у­ге үстірт неме­се немқұрай­лы қарау адам­ның аза­мат ретін­де жетіл­ме­ген­ді­гін аңғар­та­ды. Ұлы қазақ жазу­шы­ла­ры­ның терең ойла­ры ана тіліне деген құр­мет­ке ие, оның бола­шағы үшін уай­ы­мға және ұлт­тық біре­гей­лік­ті сақта­уға арналған үнде­у­ге толы. Қазақ әде­би­етін­де ана тілі дәстүр­лі түр­де ұлт­тың ең қым­бат қазы­на­сы деп аталады.

 Көр­нек­ті қазақ ағар­ту­шы­сы, түр­кіта­ну­шы ғалым, ақын, пуб­ли­цист және қоғам қай­рат­кері Ахмет Бай­тұр­сы­нов мына­дай ойла­рын ұрпаққа арнаған: «Өз тілін­де сөй­лес­кен, өз тілін­де жазған жұрт­тың ұлт­ты­ғы еш уақыт­та ада­мы құры­май жоғал­май­ды. Ұлт­тың сақта­луы­на да, жоға­луы­на да себеп бола­тын нәр­сенің ең қуат­ты­сы – тілі. Сөзі жоғалған жұрт­тың өзі де жоға­ла­ды. Егер де біз қазақ деген ұлт болып тұру­ды тіле­сек, қар­ны­мыз ашпас қамын ойлаған­дай, тілі­міздің де сақта­лу қамын қатар ойлау керек».

Жалын­ды қазақ ақы­ны, пуб­ли­цист, жаңа қазақ әде­би­етінің негізін қала­у­шы­лар­дың бірі, ұлт­тық мәде­ни­ет­ке қосқан үлесі орыс әде­би­еті үшін Пуш­кин­нің неме­се ағы­л­шын тілі үшін Шекс­пир­дің рөлі­мен салы­сты­ры­ла­тын лири­ка шебері, фило­соф және гума­нист ретін­де таны­мал Мағ­жан Жұма­ба­ев былай деп жазған: «Тіл­сіз ұлт, тілі­нен айы­ры­лған ұлт дүни­е­де ұлт болып жасай алмақ емес. Ондай ұлт құры­мақ. Ұлт­тың ұлт болуы үшін бірін­ші шарт – тілі болу. Ұлт­тың тілі кеми баста­уы ұлт­тың құри бастаға­нын көр­се­те­ді. Ұлтқа тілі­нен қым­бат нәр­се бол­масқа тиісті».

Қаза­қтың ұлы жазу­шы­сы, дра­ма­тург, ғалым-фило­лог және қоғам қай­рат­кері, ұлт­тық мәде­ни­ет­ті әлем­дік дең­гей­ге көтер­ген қазір­гі қазақ про­за­сы­ның, дра­ма­тур­ги­я­сы мен әде­би­ет­та­нуы­ның клас­си­гі және негізін қала­у­шы Мұх­тар Әуе­зов мына­дай дәй­ексөздің авто­ры: «Кім­де-кім ана тілін, әде­би­етін сый­ла­ма­са, баға­ла­ма­са, оны сау­ат­ты, мәде­ни­ет­ті адам деп сана­уға болмайды».

Осы ұлы тұлға­лар ана тіліне ұқып­ты қара­уды шынайы мәде­ни­ет пен пат­ри­о­тиз­мнің маңы­зды бел­гісі деп сана­ды. Әрине, жүз­де­ген жыл­дар бойы қиын-қыстау, қатер­лі де қай­ғы­лы кезең­дер­ді басы­нан мол өткер­ген елі­міз­де­гі қазір­гі қазақ тіліне төніп тұрған қауіп­ті жағ­дай­ды тари­хи құбы­лы­стар­дан тыс қара­уға бол­май­ты­ны түсінік­ті. Үш ғасыр бойы Қаза­қстан аумағы­на Ресей импе­ри­я­сы, содан кей­ін «қан­ды­қол» ком­му­нист-боль­ше­вик­тер орнатқан Кеңес Одағы қат­ты әсер етті. Осы кезең­де орыс тілі бүкіл мем­ле­кет­тік жүй­енің тіліне айнал­ды. Әсіре­се қала­лар­да орыс тілі басым бол­ды. Қаза­қстан­да халы­қтар­ды үде­мелі түр­де­гі «интер­на­ци­о­на­лизм қаза­ны­на» тоғы­тып ара­ла­сты­ру сая­са­ты рес­пуб­ли­ка­ның демо­гра­фи­я­лық, мәде­ни және этни­ка­лық құра­мын түбе­гей­лі өзгерт­кен ауқым­ды әле­умет­тік зиян­ды жоба бол­ды. Осы бағыт­тағы тұжы­рым­да­ма ресми түр­де «иде­ал­ды көпұлт­ты қоғам» құру ретін­де ұсы­ныл­ды, бірақ іс жүзін­де орта­лық билік­тің тара­пы­нан зор­лы­қ­пен мәж­бүр­леу тәсілі­мен жүр­гізіл­ген бұл сая­сат қай­ғы-қасірет, ала­пат қырғы­нға соқты­рған қатаң эко­но­ми­ка­лық «көр­соқыр­лық» бағ­дар­ла­ма­сы арқы­лы жүзе­ге асы­рыл­ды. Осы зиян­ды сая­сат­тың негіз­гі кезең­дері: қаза­қтар­дың дәстүр­лі өмір сал­тын жоюға бағыт­талған «ұжым­да­сты­ру» (1920–1930 жыл­дар) ауқым­ды ашар­шы­лы­ққа душар етті. Жер­гілік­ті халы­қтың шама­мен жар­ты­сы – 6 мил­ли­он қаза­қтың 3 мил­ли­о­ны жан түр­ші­гер­лік азаптан бақи­лық болып, бұл жой­қын қасірет демо­гра­фи­я­лық дағ­да­ры­сты тудырды.

Халы­қтар­ды ста­лин­дік депор­та­ци­я­лау (1930–1940 жыл­дар) кезін­де Қаза­қстан күш­теп қоныс ауда­ры­лған этно­стар үшін межелі жер­ге айнал­ды. Мұн­да жүз­де­ген мың корей­лер, немістер, шешен­дер, ингу­штар, поляк­тар, Қырым татар­ла­ры мен қара­шай­лар жер ауда­рыл­ды. Екін­ші дүни­е­жүзілік соғы­сқа дей­ін және соғы­стың аяғын­да жер ауда­ры­лған­дар рес­пуб­ли­ка халқы­ның едәуір бөлі­гін құра­ды. Қаза­қстан аумағын­да ірі түзеу-еңбек лагерь­лерінің желісі (Кар­лаг, АЛЖИР, Степ­лаг) орна­ла­сты­рыл­ды. Олар арқы­лы КСРО-ның түк­пір-түк­пірі­нен мил­ли­он­даған тұтқын­дар өтті, олар­дың көп­шілі­гі бостан­ды­ққа шыққан­нан кей­ін рес­пуб­ли­ка­да өмір сүруді жалғастырды.

Маза­сыз, оғаш қылы­қта­ры­мен бел­гілі бір­бет­кей рефор­ма­тор, КСРО бас­шы­сы Ники­та Хру­щев­тің баста­ма­сы­мен жүр­гізіл­ген тың иге­ру науқа­ны (1950–1960 жж.) кезін­де Қаза­қстанға негізі­нен Ресей­ден, Укра­и­на­дан және Бело­рус­си­ядан 2 мил­ли­онға жуық «мәж­бүр­лі ерік­тілер» мен маман­дар тар­ты­лып, қоныс ауда­рыл­ды. Қаза­қстан­ның этни­ка­лық құра­мы­ның өзге­руі және оның поли­эт­ни­ка­лық аймаққа айна­луы Мәс­ке­удің тіке­лей басқа­руы­мен бір­не­ше онжыл­ды­қтар бойы жүр­ді. Қаза­қтар өз Ота­нын­да саны аз халы­ққа айнал­ды. 1959 жылға қарай Қаза­қстан­дағы қаза­қтар­дың үлесі тари­хи ең төмен­гі дең­гей­ге – шама­мен 28 пай­ы­зға дей­ін төмен­деді. Рес­пуб­ли­ка­да «халы­қтар­ды ара­ла­сты­ру» сая­си про­цесі КСРО-ның ең көп этни­ка­лық аймағы­на айна­луы­на әкел­ді. Орыс тілі ұлта­ра­лық қарым-қаты­на­стың, іс қағаз­да­рын жүр­гі­зудің және білім берудің негіз­гі құра­лы­на айнал­ды. Қазақ тілі тұр­мыстық дең­гей­ге дей­ін ығы­сты­рыл­ды. Ұлт­тық мек­теп­тер жабы­лып, ал жер­гілік­ті халық жедел­детіл­ген түр­де оры­стан­ды­ру мен кеңе­стен­діру­ге ұшы­ра­ды. Бір­тұ­тас «кеңес халқын» (хомо сове­ти­кус) құруға бағыт­талған идео­ло­ги­я­лық мақ­сат депор­та­ци­я­ланған және жер­гілік­ті этно­стың көп­те­ген мәде­ни ерекшелік­терін жойды.

Кеңе­стік сая­сат бой­ын­ша мәж­бүр­лі түр­де жүр­гізіл­ген «интер­на­ци­о­на­лизм» тұжы­рым­да­ма­сы қазақ халқын ауыр демо­гра­фи­я­лық шығын­дарға душар еткен­ді­гі – тари­хи шын­дық. Осы құнт­сыз интер­на­ци­о­на­лизм және тұрақты түр­де­гі оры­стан­ды­ру кезеңін­де рес­пуб­ли­ка Үкі­метінің бар­лық бас­шы­ла­ры баян­да­ма­лар мен ресми құжат­тар­ды тек орыс тілін­де дай­ын­дап, жари­я­ла­ды (қазір­гі жағ­дай да бұл тәжіри­бе­ден алшақ емес). Қуғын-сүр­гін және үлкен тер­рор жыл­да­рын­да Қыл­мыстық кодекстің «ұлт­шыл­дық» деп ата­ла­тын бабы бой­ын­ша бір­не­ше ондаған мың пат­ри­от қаза­қтар атыл­ды. Соны­мен қатар қазақ халқы­ның ең білім­дар бет­кеұстар ұлда­ры – ақын­дар мен жазу­шы­лар С.Сейфуллин, И. Жан­сү­гіров, Б. Май­лин және басқа да мың­даған кінәсіз пен­де­лер осы қатыг­ез, алмағай­ып заман­ның озбыр­лы­ғы­нан азапта­лып, өлтіріл­ген. Қаза­қтар­дың көп­шілі­гінің күн­делік­ті өмір­де қазақ тілін қол­дан­ба­уы­ның тари­хи, әле­умет­тік басты себеп­тері осын­дай болған.

Қазақ тілінің бола­шағы оның отба­сын­да, білім сала­сын­да, мәде­ни­ет­те және қоғам­дық өмір­де қан­ша­лы­қты сұра­ны­сқа ие бола­ты­ны­на байланысты.

Ең басты­сы – ана тілін жан­дан­ды­ру үшін, әр қаза­ққа жігер­лі намыс, тіл­дің күн­делік­ті өмір­де­гі қаси­ет­ті мәнін ұғы­ну және тіл­ге деген жана­шыр­лық пен сүй­іспен­шілік, түп­кілік­ті берік ұста­ным қажет! Ерекше айта кетер бір жайт – Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Кон­сти­ту­ци­я­сы бой­ын­ша орыс тілі қазақ тілі­мен тең дәре­же­де бар­лық жер­лер мен жағ­дай­да қол­да­ны­ла­ды деген қате түсінік қалың қауым ара­сын­да әлі күн­ге дей­ін орын алып келеді. Бұл мүл­дем олай емес.

ҚР Жаңа Кон­сти­ту­ци­я­сы­ның 9‑бабында:

«1. Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның мем­ле­кет­тік тілі – қазақ тілі.

         2. Мем­ле­кет­тік ұйым­дар­да және жер­гілік­ті өзін-өзі басқа­ру орган­да­рын­да қазақ тілі­мен қатар орыс тілі ресми түр­де қол­да­ны­ла­ды» – деп жазылған.

 Бұдан түсі­нетіні­міз – Кон­сти­ту­ция Қаза­қстан аумағын­да орыс тілін бар­лық аза­мат­тар­дың әрқа­шан және бар­лық жер­де мін­дет­ті түр­де қол­да­нуын талап етпей­ді. Сон­дай-ақ заң­да орыс тілі ұлта­ра­лық қаты­нас тілі болып сана­ла­ты­ны да көр­сетіл­ме­ген. Сон­ды­қтан ешкім­нің аталған ұйым­дар­дан тыс жер­де кім­нен бол­сын (қаза­қтан, өзбек­тен, ұйғыр­дан, шешен­нен неме­се басқа ұлт өкілі­нен) орыс тілін­де сөй­ле­уді, сон­дай-ақ осы тіл­де түр­лі қыз­мет­тер көр­се­туді және т.б. талап ету­ге құқы­ғы жоқ. Соны­мен қатар Бірік­кен Ұлт­тар Ұйы­мы­ның (БҰҰ) Бас Ассам­бле­я­сын­да қабыл­данған «Адам құқы­қта­ры­ның жал­пы­ға бір­дей декла­ра­ци­я­сы» құжа­ты­ның 18-бабы­на сәй­кес, «Әр адам­ның ой-пікір, ар-ождан және дін бостан­ды­ғы­на құқы­ғы бар». Ал құжат­тың 19-бабын­да: «Әр адам­ның наным-сенім бостан­ды­ғы­на және өз көзқа­ра­сын еркін біл­діруіне құқы­ғы бар» деп жазы­лған. Осы­ған сәй­кес, егер заң­да неме­се келісім­шар­тта тіке­лей көр­сетіл­ме­се, әр адам қай тіл­де тіл­де­скісі кел­се, сол тіл­де тіл­де­су­ге құқы­лы. Тіп­ті біре­умен мүл­дем тіл­де­скісі кел­ме­се де өз еркі. Оны басқа­дай жол­мен тіл­де­су­ге мәж­бүр­ле­у­ге ешкім­нің қақы­сы жоқ.

Қаза­қстан­да қазақ тілінің мем­ле­кет­тік мәр­те­бесі жал­пы­ла­ма сөз түрін­де емес, іс жүзін­де Ата заңы­мы­здың талап­та­ры­на сай дең­гей­ге ие болуы мәсе­лесіне қаты­сты пікір біл­ді­ру – шынайы пары­зым. Бұл ең алды­мен жоға­ры билік өкіл­дерінің қол­да­ны­стағы заң­дарға сай сана­лы ұста­ны­мы мен нақты іс-әре­кет­теріне бай­ла­ны­сты. Халы­қтың басым бөлі­гі билік­тің айтқан­да­ры­на мей­лін­ше назар ауда­рып, сана­лы ұғы­нып, содан көбіне билік­ке қарап бой түзей­тіні бел­гілі. Ел аза­мат­та­ры билік өкіл­дерін құр­мет­тей­ді, оларға құлақ аса­ды және олар­дың іс-әре­кет­терін қай­та­ла­у­ға тыры­са­ды. Бұған қоса, кей тұста тіп­ті оны санаға терең салын­бай­тын қара­пай­ым «елік­теу рефлексі» (рефлекс под­ра­жа­ния) әсері деп те қабыл­да­уға бола­ды. Мем­ле­кет­тік құры­лым­дар­дың жоғарғы лау­а­зым­ды тұлға­ла­ры бастап, төмен­гі буын­дағы қыз­мет­кер­лер қостап, ҚР Кон­сти­ту­ци­я­сы­ның 9‑бабы 1‑тармағының тала­бын бұл­жыт­пай орын­дап, құжат­тар­ды тек мем­ле­кет­тік тіл­де жазып, түгел­дей соған сай дай­ын­дап және осы тіл­де сөй­леп, тіл­де­седі деп сен­гі­міз келеді. Заң нор­ма­сы­ның бұл тар­мағы 1‑ші рет­тік нөмір­мен берілуі кез­дей­соқ емес. Демек, заң­ның бұл тар­мағын бар­лық мем­ле­кет­тік орган қыз­мет­кер­лері мен елі­міздің аза­мат­та­ры ең бірін­ші кезек­те бұл­жыт­пай орын­да­уы заң­ды талап! Әсіре­се қаза­қтар бір-бірі­мен ана тілін­де тіл­дескені – қаси­ет­ті парыз, сырт көз­ге жара­сым­ды. Соны­мен қатар ҚР Кон­сти­ту­ци­я­сы 3‑бабының 1‑тармағында былай жазылған:

«1. Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы қыз­метінің негіз құра­у­шы қағи­дат­та­ры: Еге­мен­дік пен Тәу­ел­сіздік­ті қорғау; адам­ның және аза­мат­тың құқы­қта­ры мен бостан­ды­қта­рын сақтау; заң мен тәр­тіп үстем­ді­гін қам­та­ма­сыз ету; жал­пы­ұлт­тық бір­лік­ті бекем­деу; халы­қтың әл-ауқа­тын арт­ты­ру; жау­ап­ты әрі жасам­паз отан­шыл­дық иде­я­сын ілгеріле­ту; қоғам­дық диа­лог­ты дамы­ту; еңбексүй­гі­штік, про­гресс, білім құн­ды­лы­қта­рын бекіту; жоға­ры эко­ло­ги­я­лық мәде­ни­ет­ті қалып­та­сты­ру; тари­хи-мәде­ни мұра­ны сақтау; төл мәде­ни­ет­ті қолдау».

 Рес­пуб­ли­ка­ның Негіз­гі заңы бой­ын­ша «…заң мен тәр­тіп­тің үстем­ді­гін қам­та­ма­сыз ету; …жау­ап­ты әрі жасам­паз отан­шыл­дық иде­я­сын ілгеріле­ту; қоғам­дық диа­лог­ты дамы­ту; …төл мәде­ни­ет­ті қол­дау» қағи­дат­та­ры мем­ле­кет­тік қыз­мет­кер­лер­дің мем­ле­кет­тік тіл­ді ескер­тус­із және ойдан шыға­ры­лған себеп­тер­сіз бірін­ші кезек­те кеңі­нен қол­да­ну мін­детін орын­да­уды талап ете­ді. Әсіре­се бұл талап теле­ди­дар­дан сөз сөй­лей­тін бедел­ді де бел­гілі ел тұлға­ла­ры үшін аса маңы­зды. Шынайы отан­сүй­гі­штік (пат­ри­о­тизм) – бұл өз Ота­ны­на, оның тарихы­на, дәстүр­леріне, тіліне және мәде­ни құн­ды­лы­қта­ры­на деген сүй­іспен­шілік. Шынайы пат­ри­от өз елін­де туып-өскеніне, әрқа­шан туған жерінің мүд­де­лерін қорға­уға дай­ын болады.

Пат­ри­о­тизм өткен­ді терең білу­ге, қазір­гі уақыт­ты құр­мет­те­у­ге және өз елінің бола­шағы үшін жау­ап­кер­шілік таны­туға негіз­де­леді. Отанға деген шынайы сүй­іспен­шілік дақ­пырт сөз­бұй­да­лы­қтан емес, адал еңбек, аза­мат­тық бел­сен­ділік және қоғам өмірін жақ­сар­туға деген ұмты­лы­стан көрініс таба­ды. Мәде­ни­ет, тіл және руха­ни құн­ды­лы­қтар – ерекше мақта­ныш ныса­ны. Ана тілі халы­қтың ғасыр­лар бой­ғы дана­лы­ғын, дүни­е­та­ны­мы мен қай­та­лан­бас төл бол­мысын сақтай­ды. Нағыз пат­ри­от тіл­ді сақтау – халы­қтың өмір сүруінің маңы­зды шар­ты екенін түсіне оты­рып, бұл мұраға барын­ша ықы­ла­сын төгіп, аса ұқып­ты­лы­қ­пен қарай­ды. Отанға деген шынайы, адал сезім тек мақта­ны­шпен емес, соны­мен бір­ге бар мәсе­ле­лер­ді көре білу­ге дай­ын болу­ды да біл­діреді. Нағыз пат­ри­от өз қоға­мы­ның кем­шілік­терін жасыр­май­ды және оларға бей­жай қара­май­ды. Керісін­ше, ол қиын­ды­қтар­ды шешу­ге атса­лы­суға ұмты­ла­ды, тәр­тіп пен заң­ды­лы­қты қол­дай­ды, өзге адам­дар­дың құқы­қта­рын құр­мет­тей­ді, өз мін­дет­терін адал атқа­ра­ды, қоғам­дық келісім­ді қол­дай­ды және халық бір­лі­гін нығай­туға ықпал ете­ді. Мұн­дай аза­мат­тық ұста­ным – кемел­ден­ген пат­ри­о­тиз­мнің ең маңы­зды көрінісі!

Нақы­п­бек СӘДУҚАСОВ,

заң­гер-құқы­қта­ну­шы, публицист